"Bạn đội mũ đỏ không nuôi cá. Con mèo không phải của bạn mũ đỏ hay bạn mũ xanh dương. Ai nuôi con gì?" Những câu đố như thế trông đơn giản, nhưng muốn giải phải giữ nhiều thông tin trong đầu và loại trừ từng khả năng một. Một bảng ô đánh dấu tích và dấu nhân giúp cách nghĩ ấy hiện ra trên giấy.
Câu đố dạng bảng hợp với trẻ từ khoảng tám tuổi, dù trẻ nhỏ hơn có thể bắt đầu với bản nhỏ hơn. Chỉ cần giấy và bút chì.
Bảng suy luận hoạt động thế nào
Bảng suy luận là một cái bảng. Dọc bên trái là các nhân vật (hoặc đồ vật) trong câu đố; ngang phía trên là các lựa chọn.
- Mỗi hàng có đúng một dấu tích: mỗi bạn nuôi đúng một con vật.
- Mỗi cột có đúng một dấu tích: mỗi con vật thuộc về đúng một bạn.
- Dấu nhân nghĩa là "không". Mỗi gợi ý cho phép đánh dấu nhân vào vài ô.
- Khi đánh một dấu tích, gạch hết phần còn lại của hàng và cột đó.
Điều kỳ diệu là ta hiếm khi tìm thẳng ra đáp án. Ta tìm điều không thể, và đáp án là điều còn lại.
Câu đố đầu tiên, giải từng bước
Ba bạn đội mũ đỏ, xanh dương và xanh lá. Các con vật là thỏ, cá và mèo.
- Bạn đội mũ đỏ không nuôi con vật biết bơi.
- Con mèo không phải của bạn mũ đỏ, cũng không phải của bạn mũ xanh dương.
Cùng con giải:
- Gợi ý 1: đánh dấu nhân ở ô giao giữa mũ đỏ và cá.
- Gợi ý 2: đánh dấu nhân ở ô mũ đỏ với mèo và ô mũ xanh dương với mèo. Cột mèo giờ chỉ còn một ô trống: mũ xanh lá. Đánh dấu tích, rồi gạch phần còn lại của hàng mũ xanh lá.
- Nhìn hàng mũ đỏ: cá và mèo đã bị gạch, vậy mũ đỏ nuôi thỏ. Đánh dấu tích.
- Mũ xanh dương nuôi con vật duy nhất còn lại: con cá.
| Thỏ | Cá | Mèo | |
|---|---|---|---|
| Mũ đỏ | ✓ | ✗ | ✗ |
| Mũ xanh dương | ✗ | ✓ | ✗ |
| Mũ xanh lá | ✗ | ✗ | ✓ |
Cuối cùng, đối chiếu từng gợi ý với đáp án. Cả hai đều đúng, vậy là giải xong.
Câu đố thứ hai để thử
Ba bạn đội mũ vàng, tím và cam. Mỗi bạn thích một loại quả khác nhau: táo, chuối hoặc nho.
- Bạn đội mũ vàng không thích táo.
- Bạn đội mũ tím không thích chuối.
- Bạn đội mũ cam không thích nho, cũng không thích táo.
Kẻ một bảng ba nhân ba và thử giải trước khi đọc đáp án.
Đáp án: mũ cam thích chuối (gợi ý 3). Mũ vàng không thích táo (gợi ý 1), chuối đã thuộc về mũ cam, nên mũ vàng thích nho. Mũ tím thích táo, đúng với gợi ý 2.
Tự soạn câu đố
Nghĩ ra một câu đố còn rèn tư duy tốt hơn giải đố:
- Bắt đầu từ đáp án. Quyết định ai nuôi con gì, và bí mật ghi lại.
- Viết các gợi ý đúng. Gợi ý dạng "không" là dễ nhất: "Bạn mũ đỏ không nuôi mèo."
- Thử đề. Đưa các gợi ý cho người khác. Nếu họ bị kẹt hoặc tìm ra hai đáp án, thêm hoặc sửa một gợi ý.
- Bỏ gợi ý thừa. Câu đố hay nhất dùng càng ít gợi ý càng tốt.
Bản dễ hơn và khó hơn
Mốc tuổi chỉ là ước chừng, mỗi trẻ một khác.
- Khoảng 6–7 tuổi: bảng hai nhân hai với đồ vật thật: hai cái cốc, hai món đồ chơi, một gợi ý. Dùng nhãn dán thay cho dấu tích.
- Khoảng 8–9 tuổi: bảng ba nhân ba với hai ba gợi ý, như các câu ở trên.
- Từ khoảng 10 tuổi: bảng bốn nhân bốn, gợi ý dạng "đứng cạnh" hay "trước", và câu đố có ba nhóm (bạn nhỏ, con vật và màu sắc).
Trong Dologi, chủ đề Tư duy có dạng bài "Ai ở nhà nào?": con đọc các thẻ gợi ý, loại dần các ngôi nhà và đưa từng chú rô-bốt về ngôi nhà duy nhất còn lại. Cũng là ý tưởng loại trừ cho tới khi chỉ còn một đáp án.
Tóm lại
- Câu đố dạng bảng dùng bảng dấu tích, dấu nhân để theo dõi điều gì còn có thể.
- Mỗi hàng, mỗi cột một dấu tích; mỗi gợi ý thêm vài dấu nhân.
- Cùng giải thành tiếng câu đầu tiên, rồi để con tự thử một câu.
- Tự soạn đề và đưa người khác giải thử là cách luyện tốt nhất.
Đọc thêm: Câu đố logic cho trẻ 4–10 tuổi, kèm đáp án và cách gợi ý