Có những câu đố được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác vì chúng có một khoảnh khắc rất đẹp: lúc đầu tưởng như không giải được, rồi chỉ một ý nhỏ là mọi thứ sáng ra. Trẻ khoảng 10–12 tuổi thường đã sẵn sàng cho loại câu đố này. Con giữ được nhiều dữ kiện trong đầu, thử một ý với từng dữ kiện và giải thích được vì sao đáp án phải đúng. Mỗi trẻ một khác, nên mốc tuổi chỉ là ước chừng.
Dưới đây là năm câu đố kinh điển, kể lại bằng lời của chúng tôi. Mỗi câu có đề, ba bậc gợi ý từ nhẹ đến mạnh, lời giải từng bước và cách diễn lại ở nhà. Một nếp tốt cho mọi câu đố: đọc đề hai lần, hỏi "Mình biết chắc điều gì?", bắt đầu từ chỗ chắc chắn đó, rồi mới thử các ý. Gợi ý từng bậc một, và chờ vài phút trước khi sang bậc sau.
Ba chiếc hộp dán nhãn sai
Đề. Có ba chiếc hộp đóng kín. Một hộp chỉ có táo, một hộp chỉ có cam, một hộp có cả hai. Mỗi hộp dán một nhãn: "Táo", "Cam", "Táo và cam". Nhưng có người dán nhầm, và cả ba nhãn đều sai. Con được lấy ra một quả từ một hộp, không được nhìn vào trong. Làm sao sửa đúng cả ba nhãn?
Gợi ý:
- Chỉ từ chuyện nhãn sai, con biết chắc điều gì về mỗi hộp?
- Nhìn hộp dán nhãn "Táo và cam". Trong đó không thể có gì?
- Hộp đó chỉ có một loại quả. Lấy một quả ra là biết loại nào.
Lời giải. Lấy một quả từ hộp dán nhãn "Táo và cam". Nhãn của hộp này sai, nên nó chỉ có một loại quả. Giả sử lấy ra quả cam: hộp này là hộp cam. Giờ nhìn hộp dán nhãn "Táo". Nó không phải hộp táo (vì nhãn sai), cũng không phải hộp cam (vừa tìm ra rồi), nên nó là hộp có cả hai. Hộp còn lại, dán nhãn "Cam", phải là hộp táo. Nếu lấy ra quả táo thì cách nghĩ y như vậy, chỉ đổi chiều.
Diễn lại bằng đồ thật. Dùng ba chiếc túi hay hộp, quả thật hay viên giấy màu, giấy nhớ làm nhãn. Một người xếp quả và cố tình dán nhãn sai hết, người kia giải. Rồi đổi vai.
Ba công tắc và một bóng đèn
Đề. Bên ngoài một căn phòng đóng kín có ba công tắc. Chỉ một công tắc bật được bóng đèn trong phòng. Con được bật tắt công tắc bao nhiêu lần tùy ý, nhưng chỉ được mở cửa vào phòng một lần. Làm sao biết công tắc nào bật bóng đèn? (Trong câu đố này, bóng đèn là loại cũ, bật một lúc thì nóng lên.)
Gợi ý:
- Khi bước vào, bóng đèn sáng hoặc tắt. Như vậy chỉ phân biệt được hai trường hợp, mà có tới ba công tắc.
- Bóng đèn bật một lúc thì còn thay đổi gì khác nữa không?
- Dùng thời gian: để một công tắc bật một lúc trước khi vào.
Lời giải. Bật công tắc 1, chờ mười phút. Tắt công tắc 1, bật công tắc 2, rồi vào phòng ngay. Đèn sáng thì là công tắc 2. Đèn tắt mà còn ấm thì là công tắc 1. Đèn tắt và nguội thì là công tắc 3. Ý then chốt là tìm thêm một thông tin thứ ba ngoài "sáng" và "tắt".
Diễn lại bằng đồ thật. Đừng thử bằng cách sờ bóng đèn thật. Hãy chơi nhập vai: một người làm "bóng đèn" đứng sau cánh cửa, cầm ba tấm thẻ "sáng", "tắt mà ấm", "tắt và nguội". Luật là công tắc để bật trong lúc đếm tới 60 thì bóng đèn ấm. Con gọi to công tắc nào bật, công tắc nào tắt, rồi chỉ được mở cửa một lần.
Sinh nhật là ngày nào?
Đề. Sinh nhật của một người bạn là một trong tám ngày sau: 3 tháng 3, 6 tháng 3, 8 tháng 3, 2 tháng 4, 6 tháng 4, 3 tháng 5, 7 tháng 5, 8 tháng 5. Lan chỉ được cho biết tháng. Minh chỉ được cho biết ngày. Rồi hai bạn nói chuyện:
- Minh: "Tớ không biết sinh nhật là ngày nào."
- Lan: "Thế thì tớ biết rồi!"
- Minh: "Vậy tớ cũng biết."
Sinh nhật là ngày nào?
Gợi ý:
- Viết các ngày thành bảng: mỗi tháng một hàng, mỗi ngày một cột.
- Ngày nào chỉ xuất hiện một lần? Nếu Minh được cho biết một ngày như thế, Minh sẽ nói gì?
- Gạch những ngày đó đi. Lan biết ngay: tháng nào chỉ còn đúng một ngày?
Lời giải. Ngày 2 và ngày 7 chỉ xuất hiện một lần. Nếu Minh được cho biết ngày 2 hay ngày 7, Minh đã biết ngay. Minh nói không biết, nên gạch 2 tháng 4 và 7 tháng 5. Còn lại: 3, 6, 8 tháng 3; 6 tháng 4; 3, 8 tháng 5. Lan biết ngay, vậy tháng của Lan chỉ còn một ngày. Tháng 3 còn ba ngày, tháng 5 còn hai ngày, chỉ tháng 4 còn đúng một. Sinh nhật là 6 tháng 4. Minh được cho biết ngày 6, nghe Lan nói đã biết thì cũng suy ra được.
Diễn lại bằng đồ thật. Viết tám ngày lên thẻ, xếp thành hàng theo tháng. Một người nói thầm tháng cho một bạn, ngày cho một bạn khác, rồi hai bạn nói to cuộc trò chuyện. Sau đó con tự nghĩ một danh sách ngày khác và kiểm tra xem chỉ có đúng một đáp án.
Tám viên bi, hai lần cân
Đề. Có tám viên bi trông giống hệt nhau. Một viên nặng hơn các viên khác một chút. Con có một chiếc cân hai đĩa và chỉ được cân hai lần. Làm sao tìm ra viên bi nặng?
Gợi ý:
- Một lần cân có ba kết quả: lệch trái, lệch phải, hoặc thăng bằng.
- Không cần đặt hết bi lên cân. Viên để ngoài cũng cho con thông tin.
- Chia bi thành ba nhóm: ba, ba và hai.
Lời giải. Đặt ba viên lên mỗi đĩa, để ngoài hai viên. Nếu cân thăng bằng, viên nặng nằm trong hai viên để ngoài: cân hai viên đó với nhau. Nếu một bên lệch xuống, viên nặng nằm trong ba viên bên đó: đặt mỗi đĩa một viên, để ngoài một viên. Bên nào lệch xuống có viên nặng; cân thăng bằng thì là viên để ngoài.
Diễn lại bằng đồ thật. Dùng tám hộp nhỏ có nắp giống nhau, giấu thêm một đồng xu vào một hộp. Cân tự làm bằng móc treo quần áo dùng rất tốt (xem bài ở dòng "Đọc thêm"). Sau đó hỏi: "Có chín viên thì hai lần cân có còn đủ không?" (Vẫn đủ: chia ba nhóm, mỗi nhóm ba viên.)
Đồng xu trong bóng tối
Đề. Trên bàn có 15 đồng xu. Đúng 5 đồng đang ngửa, số còn lại đang sấp. Con bị bịt mắt, không nhìn hay sờ ra được mặt nào đang ở trên. Con được dời đồng xu và lật bất kỳ đồng nào. Làm sao chia đồng xu thành hai đống có số đồng ngửa bằng nhau?
Gợi ý:
- Không nhìn được, nhưng con vẫn đếm được mình đã dời bao nhiêu đồng.
- Lấy ra một đống đúng 5 đồng, lấy ở đâu cũng được.
- Rồi lật hết mọi đồng xu trong đống nhỏ đó.
Lời giải. Lấy 5 đồng bất kỳ làm đống nhỏ, rồi lật cả 5. Vì sao đúng? Giả sử trong 5 đồng con lấy có 2 đồng ngửa. Vậy đống lớn còn 3 đồng ngửa. Đống nhỏ có 2 ngửa, 3 sấp; lật hết thì thành 3 ngửa, 2 sấp. Hai đống đều có 3 đồng ngửa. Cùng con thử các trường hợp khác (0 đồng ngửa, 5 đồng ngửa): kết quả lần nào cũng vậy.
Diễn lại bằng đồ thật. Chơi thật với đồng xu và khăn bịt mắt, rồi bật đèn đếm. Trẻ thường rất bất ngờ vì không nhìn gì mà vẫn đúng, và muốn biết vì sao. Câu hỏi "vì sao" đó là phần quý nhất của câu đố.
Trong Dologi, câu đố "Cân mấy lần?" ở chủ đề Tư duy dùng đúng ý của câu đố thứ tư: chia bi thành ba nhóm và suy luận từ chiều cân lệch.
Tóm lại
- Câu đố logic kinh điển hợp với nhiều trẻ 10–12 tuổi: giải bằng lý lẽ, và đáp án giải thích được.
- Lần nào cũng bắt đầu từ "Mình biết chắc điều gì?": nhãn nào cũng sai, bóng đèn có thể ấm, ngày chỉ xuất hiện một lần.
- Gợi ý từng bậc, từ một câu hỏi tới một cú hích, và để con loay hoay một chút trước bậc sau.
- Diễn lại câu đố bằng đồ thật, rồi rủ con tự nghĩ một phiên bản riêng đố cả nhà.