"Không công bằng! Miếng của anh to hơn!" Với trẻ nhỏ, ít điều quan trọng bằng được chia phần công bằng. Cảm xúc mạnh mẽ ấy là điểm xuất phát tuyệt vời cho hai kiểu suy nghĩ: phép toán chia đều, và câu hỏi lớn hơn về thế nào mới thật sự là công bằng.
Chia đều nghĩa là ai cũng được bằng nhau. Chia công bằng nghĩa là ai cũng được phần hợp với mình, có khi bằng nhau, có khi không. Nói chuyện về sự khác nhau này giúp trẻ đếm, so sánh và lập luận, ngay tại bàn ăn.
Chia đều: phần toán học
Chia đều là một trong những kiểu phép chia đầu tiên trẻ gặp, từ rất lâu trước khi biết dấu ÷.
- Chia lần lượt. "Một cho con, một cho mẹ, một cho ông…" Chia từng cái một là cách đơn giản nhất để chia đều, dùng được cho nho, thẻ bài hay ô tô đồ chơi.
- Kiểm tra lại. Chia xong, cùng đếm từng phần. Có bằng nhau không? Làm sao mình biết?
- So sánh các miếng. Với đồ ăn phải cắt như bánh pizza hay bánh mì kẹp, đặt các miếng cạnh nhau hoặc chồng lên nhau xem có khớp không.
- Nói về phần dư. Chia 7 cái bánh quy cho 3 người. Mỗi người được 2, còn dư 1. Làm gì với cái dư? Cắt làm ba, để dành, hay nhường cho người khác? Ý nào cũng là một lần suy nghĩ hay.
"Một người cắt, người kia chọn"
Một luật đơn giản dẹp được nhiều cuộc cãi nhau giữa anh chị em: một bạn cắt, bạn kia được chọn trước.
Bạn cắt biết bạn kia sẽ lấy miếng to hơn, nên sẽ cố hết sức cắt cho bằng nhau. Cuộc cãi nhau biến thành một bài đo đạc cẩn thận, và trẻ thường chấp nhận kết quả vì luật như nhau cho cả hai.
Khi chia đều không giống chia công bằng
Khi trẻ đã hiểu chia đều, có thể cùng tìm hiểu những tình huống mà đều và công bằng khác nhau. Thường không có một đáp án đúng duy nhất; quan trọng là cuộc trò chuyện.
| Tình huống | Chia đều | Công bằng? |
|---|---|---|
| Bữa tối của em bé hai tuổi và anh mười lăm tuổi | Hai suất bằng nhau | Anh lớn có lẽ cần ăn nhiều hơn |
| Một bạn cần đeo kính | Ai cũng được một cặp kính | Chỉ bạn cần kính mới được kính |
| Giúp làm bài tập | Mỗi con được giúp số phút như nhau | Em nhỏ có thể cần giúp nhiều hơn |
| Dọn dẹp sau khi chơi | Ai cũng dọn bằng nhau | Có thể ai bày nhiều hơn thì dọn nhiều hơn |
Hãy hỏi con: "Ở đây ai cũng được bằng nhau. Vậy có công bằng không? Vì sao?" Lắng nghe lý do nhiều hơn kết luận.
Câu hỏi để cùng suy nghĩ
Những câu hỏi này hợp với bữa tối hay lúc đi dạo:
- "Nếu chỉ hai người làm hết việc trong vườn, cả nhà có nên chia đều dâu tây không?"
- "Em bé không phải dọn đồ chơi, như vậy có công bằng không?"
- "Còn một miếng bánh mà ba người cùng muốn, cách nào để quyết định công bằng nhất?"
- "Lần lượt từng người có phải là cách chia công bằng cho những thứ không cắt được, như cái xích đu hay một trò chơi?"
Mỗi người trong nhà có thể nghĩ khác nhau, và điều đó không sao cả. Nghe lý do của người khác giúp trẻ hiểu rằng công bằng có thể được nhìn theo nhiều cách.
Gợi ý theo độ tuổi
- 4–5 tuổi: chia đồ ăn vặt lần lượt từng cái và kiểm tra các phần có bằng nhau không. Chơi "một người cắt, người kia chọn" với sự giúp đỡ của người lớn.
- 6–7 tuổi: chia những số lượng có phần dư và quyết định làm gì với phần dư. Bắt đầu nói về khi nào chia đều chưa chắc đã công bằng.
- Từ 8 tuổi: thảo luận những câu hỏi khó hơn về công bằng, và nối chuyện chia phần với phép chia và phân số đơn giản.
Tóm lại
- Chia đều là ai cũng được bằng nhau; công bằng là ai cũng được phần hợp với mình.
- Luyện chia đều bằng cách chia lần lượt, kiểm tra, so sánh các miếng và xử lý phần dư.
- "Một người cắt, người kia chọn" biến cãi nhau thành đo đạc cẩn thận.
- Nói về những tình huống mà đều và công bằng khác nhau, và lắng nghe lý do của con.