"Cốc nào nhiều nước cam hơn?" "Cốc này." "Vì sao?" "Vì thế."
Trẻ thường biết câu trả lời trước khi giải thích được. Học cách thêm lý do, "Con nghĩ vậy vì…", biến một câu đoán thành một suy nghĩ có thể chia sẻ, kiểm tra và làm tốt hơn. Điều quan trọng không phải lúc nào cũng đúng, mà là cho thấy mình đã nghĩ ra như thế nào.
Vì sao lý do quan trọng
- Lý do cho thấy cách nghĩ. Một lý do cho bạn biết con đã nhận ra điều gì và ghép chúng lại ra sao.
- Giúp tìm ra chỗ sai. Khi lý do được nói thành lời, bước sai dễ nhận ra hơn, với cả con lẫn bạn.
- Giúp người khác lắng nghe. "Con nghĩ mình nên ra công viên vì trời đang nắng" thuyết phục hơn "Con muốn ra công viên".
- Chuẩn bị cho việc học. Giải thích mình đã giải bài thế nào là phần lớn của môn toán, khoa học và viết văn.
Khen lý do, không chỉ khen đáp án
Điều người lớn nói sau một câu trả lời dạy trẻ biết điều gì được coi trọng. Vài thay đổi nhỏ giúp ích nhiều:
| Thay vì… | Hãy thử… |
|---|---|
| "Đúng rồi!" | "Con làm thế nào mà ra vậy?" |
| "Không, sai rồi." | "Kể mẹ nghe vì sao con nghĩ vậy." |
| "Giỏi quá!" | "Con để ý thấy cốc này cao hơn. Đó là một lý do hay." |
| "Cứ làm đi." | "Con đoán xem vì sao mình làm theo cách này?" |
Khi con trả lời đúng, thỉnh thoảng vẫn hỏi lý do. Nếu không, trẻ sẽ hiểu rằng câu "vì sao?" nghĩa là "con sai rồi".
Mẫu câu "Con nghĩ… vì…"
Cho con một mẫu câu đơn giản để điền vào: "Con nghĩ… vì…". Bạn hãy tự dùng nó nhiều lần trong ngày:
- "Mẹ nghĩ mình cần mang ô vì mây đang đen."
- "Bố nghĩ con mèo đói rồi vì nó ngồi cạnh bát ăn."
Có nhà viết mẫu câu này lên tấm thẻ dán tủ lạnh. Chẳng bao lâu trẻ sẽ tự dùng, và câu "vì thế" dần thành những lý do thật.
Lý do yếu và lý do mạnh
Không phải lý do nào cũng tốt như nhau, và trẻ lớn có thể học cách phân biệt:
- Lý do mạnh là điều mình nhìn thấy, kiểm tra được hoặc đã biết: "Trời sắp mưa vì bầu trời tối và xám."
- Lý do yếu không thật sự ủng hộ câu trả lời: "Trời sắp mưa vì con muốn thế."
Với ý kiến riêng, "vì con thích" là một lý do hoàn toàn ổn. Với sự thật, cần điều gì đó kiểm tra được. Câu hỏi "Làm sao mình biết được?" giúp trẻ chuyển từ lý do yếu sang lý do mạnh.
"Còn lý do nào khác không?"
Khi con đã đưa ra một lý do, hãy thử hỏi: "Còn lý do nào khác không?" Câu hỏi này cho thấy một câu trả lời có thể có nhiều lý do, và khuyến khích con nghĩ sâu hơn. Cái cây rũ lá có thể vì thiếu nước, hoặc vì để cạnh cửa sổ quá nóng. Lý do nào hợp hơn, và mình kiểm tra thế nào?
Trò chơi hằng ngày
- Chuỗi "vì". Chọn một câu như "Chó là thú cưng tốt". Lần lượt mỗi người thêm một lý do khác. Khi không ai nghĩ thêm được, đổi sang câu mới.
- Con chọn cái nào, vì sao? "Con muốn làm chim hay làm cá? Vì sao?" Không có lựa chọn sai, chỉ có lý do.
- Cái nào khác loại. Đưa ra bốn đồ vật để con chọn cái không cùng nhóm. Con chọn cái nào cũng được, miễn giải thích được.
- Thám tử nhí. Đưa một manh mối ("Có dấu chân lấm bùn cạnh cửa") rồi hỏi: "Con nghĩ chuyện gì đã xảy ra? Vì sao?"
Khi lý do chưa đúng
Một lý do chưa đúng là dịp tuyệt vời để cùng nghĩ, chứ không phải lý do để dừng lại.
- Cảm ơn con đã giải thích: "Cảm ơn con đã kể mẹ nghe con nghĩ thế nào."
- Cùng kiểm tra: "Mình thử xem nhé. Đổ cả hai cốc vào cùng một chiếc cốc rồi xem."
- Để con đổi ý: "Giờ con nghĩ sao? Vì sao?" Đổi ý vì có thông tin mới là cách nghĩ tốt, không phải thua.
Gợi ý theo độ tuổi
- 4–5 tuổi: hỏi "Vì sao con nghĩ vậy?" trong những lúc thường ngày và chấp nhận lý do đơn giản.
- 6–7 tuổi: luyện mẫu câu "Con nghĩ… vì…" và chơi "Con chọn cái nào, vì sao?".
- Từ 8 tuổi: nói chuyện về lý do yếu và lý do mạnh, tìm nhiều hơn một lý do, và cùng kiểm tra lý do.
Tóm lại
- Lý do cho thấy con đang nghĩ thế nào, điều đó quan trọng hơn việc đúng hay sai.
- Hỏi lý do cả khi con trả lời đúng, không chỉ khi con sai.
- Dùng "Con nghĩ… vì…" và "Còn lý do nào khác không?" mỗi ngày.
- Khi lý do chưa đúng, cùng kiểm tra và để con đổi ý.
Đọc thêm: Tư duy phản biện cho trẻ: khi con hỏi "tại sao" suốt ngày