Căn phòng mờ tối. Một chiếc đèn pin chiếu lên tường. Bố mẹ giơ một món đồ vào vùng sáng, và con chỉ nhìn thấy cái bóng của nó. "Đây là cái gì?"
Cái bóng giữ lại đường viền của đồ vật và bỏ đi mọi thứ khác: màu sắc, hoa văn, chất liệu. Đoán đồ vật qua bóng tức là suy luận từ thông tin không đầy đủ. Mình biết chắc điều gì? Nó có thể là những gì? Điều gì sẽ giúp mình quyết định? Những câu hỏi đó có ích ở rất nhiều chỗ khác ngoài trò chơi bóng.
Chuẩn bị
- Nguồn sáng: một chiếc đèn pin, hoặc đèn của điện thoại.
- Màn chiếu: một bức tường sáng màu, hoặc tấm ga treo ở khung cửa.
- Một khay sáu đến tám món đồ có đường viền rõ: cái dĩa, cái thìa, cái cốc, chìa khóa, bàn chải đánh răng, con thú đồ chơi, chiếc lá, quả bóng, quả táo.
- Một căn phòng tối bớt. Không cần tối hẳn.
Con ngồi quay mặt vào tường, lưng quay về phía bố mẹ, để chỉ thấy bóng mà không thấy đồ vật. Hai quy tắc an toàn: không bao giờ chiếu đèn vào mắt ai, và dùng đèn pin chứ không dùng nến.
Ba lượt chơi
Lượt 1: gọi tên đồ vật. Giơ một món đồ vào vùng sáng. Con gọi tên và nói manh mối nào đã giúp con đoán ra: "Nó có bốn cái răng, nên là cái dĩa." Manh mối quan trọng không kém đáp án.
Lượt 2: xoay đồ vật. Vẫn món đồ đó nhưng xoay từ từ. Cái cốc nhìn ngang thì lộ quai. Nhìn từ đáy thì chỉ là một hình tròn. Đồng xu cho bóng tròn khi quay mặt về phía đèn và chỉ là một vạch mảnh khi quay cạnh. Một đồ vật có thể có nhiều cái bóng.
Lượt 3: hình tròn bí ẩn. Bắt đầu từ góc nhìn ít gợi ý nhất. Một cái bóng tròn có thể là quả bóng, cái đĩa, quả cam hoặc đáy cốc. Để con kể mọi thứ nó có thể là, rồi xoay đồ vật từng chút một cho tới khi con chắc chắn.
Hai câu hỏi giúp con tiếp tục suy nghĩ: "Con biết chắc được điều gì?" và "Điều gì thì cái bóng không cho con biết?" Cái bóng cho thấy đường viền. Nó không cho thấy màu sắc, chất liệu hay hình in trên cốc.
Vì sao bóng to ra và nhỏ lại?
Giờ tới lượt con cầm đồ vật. Trước mỗi lần thay đổi, hãy đề nghị con đoán trước.
| Thử thế này | Điều xảy ra |
|---|---|
| Đưa đồ vật lại gần đèn pin | Bóng to ra |
| Đưa đồ vật lại gần tường | Bóng nhỏ lại và nét hơn |
| Dịch đèn pin sang một bên | Bóng trượt sang phía bên kia và dài ra |
Hãy để con tự nói thành quy tắc bằng lời của mình, kiểu như "càng gần đèn, bóng càng to". Bìa bài cho thấy điều đó: quả táo nhỏ ở gần đèn, cái bóng lớn ở xa.
Một cách giải thích đơn giản: ánh sáng đi theo đường thẳng. Đồ vật chặn mất một phần ánh sáng. Càng gần đèn pin, nó chặn càng nhiều phần của chùm sáng.
Ngoài trời vào ngày nắng, cái bóng cũng theo đúng ý đó. Dùng phấn vẽ viền quanh bóng của con vào buổi sáng, rồi vẽ lại vào giữa trưa khi con đứng đúng chỗ cũ. Bóng dài khi mặt trời xuống thấp và ngắn khi mặt trời lên cao. Nhắc con không bao giờ nhìn thẳng vào mặt trời.
Làm bộ thẻ bóng
Dán một tờ giấy lên tường, giơ đồ vật vào vùng sáng và để con đồ theo viền bóng. Vài tờ như thế là thành một bộ thẻ bóng.
- Ghép đôi. Hôm sau, bày đồ vật và các thẻ ra. Bóng nào của món nào?
- Thẻ đánh lừa. Đồ cùng một món từ hai hướng. Có ai nhận ra hai thẻ đều là một chiếc cốc không?
- Đổi vai. Con tạo bóng bí ẩn cho bố mẹ đoán, có thể cầm hai món cùng lúc để tạo thành một hình mới.
| Tuổi ước chừng | Nên thử |
|---|---|
| 4–5 | Đoán đồ vật quen thuộc; ghép đồ vật với bóng đã đồ |
| 6–7 | Xoay đồ vật: một vật, nhiều bóng; nói to manh mối |
| 8–9 | Các thí nghiệm bóng to nhỏ, đoán trước rồi mới thử |
| Từ 10 | Những vật khác nhau có cùng một bóng: kể các khả năng rồi kiểm tra; bóng nắng vào các giờ khác nhau trong ngày |
Mốc tuổi chỉ là ước chừng, mỗi trẻ một khác.
Trong Dologi, câu đố "Tìm cái bóng" ở chủ đề Tập trung đưa ra một đồ vật có màu và vài cái bóng. Con chọn cái bóng thật sự là của nó, nhìn kỹ các chi tiết như có mấy cánh hoa hay mấy cánh tay.
Tóm lại
- Cái bóng giữ đường viền và bỏ mọi thứ khác, nên đoán qua bóng là suy luận từ manh mối.
- Chơi ba lượt: gọi tên đồ vật, xoay đồ vật, rồi bắt đầu từ góc nhìn ít gợi ý nhất.
- Thí nghiệm với khoảng cách: càng gần đèn thì bóng càng to. Đoán trước, rồi thử.
- Đồ theo bóng để làm thẻ, và để con ra câu đố bí ẩn cho bố mẹ.