Đưa cho con một thanh nam châm, gần như chắc chắn con sẽ chạy quanh nhà dí nó vào mọi thứ. Đó đã là một thí nghiệm. Chỉ cần thêm một bước nhỏ, đoán trước khi thử, là trò chơi ấy thành một buổi học khoa học thật sự.
Bài này gợi ý cách làm cùng trẻ khoảng 4–10 tuổi: săn đồ bị hút, tìm điều bất ngờ, thử xem nam châm hút xuyên qua được gì, và khám phá vì sao hai nam châm lúc hút nhau, lúc lại đẩy nhau.
Chuẩn bị gì
- Nam châm to, dễ cầm: nam châm chữ U, nam châm thanh, hoặc nam châm dán tủ lạnh loại lớn. Cất nam châm viên nhỏ và đồ chơi có nam châm nhỏ ra khỏi tầm tay trẻ nhỏ.
- Một khay đồ thử: kẹp giấy, đinh ghim to, chìa khóa, thìa kim loại, thìa nhựa, đồng xu, giấy bạc, nắp chai, cục tẩy, bút chì, viên bi, mẩu len, lá cây.
- Một tờ giấy chia hai cột: "Bị hút" và "Không bị hút".
Để nam châm xa điện thoại, máy tính và thẻ ngân hàng. Không cần giải thích dài, chỉ cần một luật: "Nam châm chỉ chơi trên bàn này."
Đoán trước, rồi mới thử
Con cầm từng món lên và nói: "Con nghĩ cái này bị hút" hoặc "không bị hút". Bố mẹ ghi lại, hoặc con tự đặt món đồ vào bên cột mình đoán. Sau đó mới thử với nam châm.
| Món đồ | Con đoán | Kết quả |
|---|---|---|
| Kẹp giấy | Bị hút | Bị hút |
| Thìa nhựa | Không | Không |
| Giấy bạc | Bị hút | Không |
| Chìa khóa | Bị hút | Tùy chiếc |
Món nào đoán sai thì dừng lại một chút: "Con tưởng nó bị hút, mà không. Lạ nhỉ, sao thế?" Lúc đoán sai là lúc con nghĩ nhiều nhất.
Trẻ nhỏ chỉ cần chia đồ thành hai đống. Trẻ lớn hơn có thể thêm một cột: "Nó làm bằng gì?"
Không phải kim loại nào cũng bị hút
Sau một vòng, nhiều trẻ đưa ra quy luật: "Đồ bằng sắt thép thì bị hút, đồ nhựa, gỗ thì không." Gần đúng, và đáng khen. Rồi thử thêm vài món để quy luật được kiểm tra:
- Giấy bạc và lon nhôm là kim loại nhưng không bị hút.
- Thìa inox: có chiếc bị hút, có chiếc gần như không. Thép có nhiều loại.
- Đồng xu, chìa khóa: tùy loại kim loại làm ra chúng, nên mỗi chiếc mỗi khác. Đây là chỗ hay để con thử từng chiếc thay vì đoán chung.
Cách nói dễ hiểu cho trẻ: nam châm hút một số kim loại, nhiều nhất là sắt và thép, chứ không phải mọi kim loại. Điều con vừa làm, đưa ra quy luật rồi tìm thêm ví dụ để thử lại, chính là cách người làm khoa học kiểm tra ý tưởng của mình.
Nam châm hút xuyên qua được gì?
Đặt một chiếc kẹp giấy lên tờ giấy, nam châm ở dưới tờ giấy. Kẹp có chạy theo nam châm không? Rồi thử với những thứ dày dần:
- Một tờ giấy, một tấm bìa, một quyển vở mỏng.
- Một cái đĩa nhựa: vẽ một con đường hay mê cung lên đĩa, đặt kẹp lên trên và dắt kẹp đi bằng nam châm ở dưới.
- Lấy kẹp ra khỏi cốc nước mà không ướt tay: thả kẹp vào cốc nhựa có nước, trượt nam châm dọc thành cốc từ ngoài để kéo kẹp lên tới miệng cốc.
Con cũng có thể đo độ mạnh: chồng từng tờ giấy lên cho tới khi kẹp không còn chạy theo, đếm số tờ. Thử với hai nam châm khác nhau, mỗi lần chỉ đổi nam châm, giữ nguyên loại giấy và chiếc kẹp.
Hai đầu nam châm: hút nhau hay đẩy nhau?
Cần hai thanh nam châm. Dán một mẩu băng dính màu lên một đầu của mỗi thanh.
- Đưa hai đầu có băng dính lại gần nhau. Chuyện gì xảy ra?
- Lật một thanh lại, đưa đầu có băng dính lại gần đầu không có. Bây giờ thì sao?
- Đặt một thanh lên chiếc xe đồ chơi, dùng thanh kia "đẩy" xe đi mà không chạm vào.
Con sẽ cảm thấy hai nam châm lúc kéo nhau lại, lúc như có một chiếc gối vô hình đẩy ra. Mỗi nam châm có hai đầu khác nhau, gọi là hai cực. Hai cực giống nhau thì đẩy nhau, hai cực khác nhau thì hút nhau. Để con tự tìm ra quy luật này trước khi bố mẹ nói tên nó.
Trẻ lớn hơn có thể thử làm một chiếc la bàn: chà một chiếc kim khâu lên nam châm khoảng hai mươi lần theo cùng một chiều, cắm qua một miếng nút bần nhỏ, thả nổi trong bát nước. Kim thường quay dần về một hướng. Phần kim khâu nên để bố mẹ cầm.
Nối sang việc phân loại
Thí nghiệm nam châm thật ra là một bài tập chia nhóm: mỗi món đồ vào nhóm "bị hút" hay "không bị hút", rồi tìm điểm chung của mỗi nhóm. Trong Dologi, câu đố "Chia nhóm" cũng nhờ con xếp đồ vào hộp theo màu, hình hay số lượng, cùng một cách nhìn ra điểm giống nhau.
Tóm lại
- Một nam châm to và khay đồ trong nhà là đủ; cất nam châm nhỏ khỏi tầm tay trẻ nhỏ.
- Luôn đoán trước, ghi vào hai cột "bị hút" và "không bị hút", dừng lại ở những món đoán sai.
- Cho con tự phát hiện: không phải kim loại nào cũng bị hút, nam châm hút xuyên qua giấy và nước.
- Hai cực giống nhau đẩy nhau, khác nhau hút nhau: để con tìm ra trước khi nghe tên gọi.
Đọc thêm: Câu cá bằng nam châm tự làm: câu cá, đếm chấm, cộng điểm