"Quả táo này màu đỏ." "Quả táo này ngon nhất." Cả hai câu đều nói về cùng một quả táo, và đều được nói với vẻ chắc chắn như nhau. Nhưng chúng là hai loại câu khác nhau: câu đầu ai nhìn vào cũng kiểm tra được, còn câu sau cho biết một người nghĩ gì.
Phân biệt sự thật với ý kiến là kỹ năng tư duy con sẽ dùng suốt đời: khi trò chuyện, khi làm bài ở trường, và sau này khi đọc thông tin trên mạng. Nhiều trẻ bắt đầu nắm được sự khác biệt này vào khoảng 7 tuổi, dù trẻ nhỏ hơn cũng chơi được những phiên bản đơn giản. Bài này giải thích ý tưởng bằng lời dễ hiểu và gợi ý trò chơi, câu hỏi để dùng ở nhà.
Khác nhau ở đâu?
| Sự thật | Ý kiến | |
|---|---|---|
| Là gì | Điều kiểm tra được | Điều một người nghĩ hoặc cảm thấy |
| Ví dụ | "Quả táo màu đỏ." | "Táo là loại quả ngon nhất." |
| Làm sao biết | Nhìn, đếm, đo hoặc tra cứu | Hỏi người nói |
| Mọi người có thể không đồng ý không? | Chỉ cho tới khi kiểm tra | Có, và điều đó bình thường |
Một cách giải thích dễ hiểu cho con: sự thật là điều cả nhà có thể cùng chứng minh; ý kiến là điều thuộc về người nói ra nó.
Câu kiểu sự thật cũng có thể sai. "Trong bát có năm quả táo" là câu kiểu sự thật kể cả khi thật ra chỉ có bốn quả. Câu đó kiểm tra được, và kiểm tra thì thấy nó không đúng. Đây là một ý quan trọng: câu kiểu sự thật không tự động đúng, nó là điều mình có thể kiểm tra.
Bắt đầu từ một quả táo
Đặt một quả táo thật (hay bất kỳ đồ vật nào) lên bàn rồi thay phiên nhau nói một câu về nó.
- Mỗi người nói một câu: "Nó màu đỏ." "Nó tròn." "Nó ngon lắm." "Nó là quả táo đẹp nhất cửa hàng."
- Xếp các câu thành hai chồng, dùng thẻ hoặc chỉ cần hai cái đĩa: "kiểm tra được" và "là điều ai đó nghĩ".
- Kiểm tra chồng thứ nhất: nhìn màu, lăn thử xem có tròn không, cầm lên ước lượng nặng nhẹ.
- Hỏi về chồng thứ hai: "Có phải ai cũng nghĩ thế không? Có ai sai không?"
Trẻ thường rất thích khoảnh khắc nhận ra rằng chữ "ngon" không đo được bằng thước. Chơi lại với một món đồ chơi, một cuốn truyện tranh hay thời tiết bên ngoài.
Những từ hay báo hiệu ý kiến
Có những từ là manh mối cho thấy một câu là ý kiến. Bố mẹ có thể cùng con sưu tầm.
- Từ chỉ cảm nhận, đánh giá: nhất, tệ nhất, đẹp, xấu, chán, vui, ngon, kinh khủng.
- Cụm từ chỉ suy nghĩ: "Con nghĩ là…", "Mẹ tin là…", "Theo bố thì…", "Con thấy…".
- Từ chỉ điều nên làm: "Ai cũng nên…", "Trẻ con không nên…".
Đây là manh mối chứ không phải quy tắc. "Mẹ nghĩ trời đang mưa" lại nói về điều kiểm tra được bằng cách nhìn ra ngoài. Đó là một câu đố hay để bàn với trẻ lớn hơn.
"Làm sao kiểm tra được?"
Một câu hỏi này làm được phần lớn công việc. Khi con nghe một câu nói, hãy hỏi: "Làm sao mình kiểm tra được điều đó?" Các câu trả lời có thể là:
- Nhìn: "Cửa màu xanh."
- Đếm: "Nhà mình có bảy người."
- Đo hoặc cân: "Cái bàn dài hơn cái ghế sô-pha."
- Cùng tra cứu trong sách, bản đồ hoặc một nguồn đáng tin.
- Hỏi người biết rõ, như hỏi bác sĩ về cơ thể, hỏi cô thủ thư về sách.
Nếu không có cách nào kiểm tra, có lẽ đó là ý kiến. Nếu có cách kiểm tra, đó là câu kiểu sự thật, và mình có thể tìm hiểu xem nó đúng hay sai.
Ý kiến cũng đáng được lắng nghe
Mục tiêu không phải dạy con rằng ý kiến là xấu. Ý kiến là cách mỗi người chia sẻ mình là ai.
- Hỏi lý do: "Vì sao con nghĩ nó ngon nhất?" Một ý kiến tốt thường đi kèm lý do.
- Cho con thấy có thể không đồng ý mà vẫn vui vẻ: "Mẹ thích lê, con thích táo. Cả hai mình đều vui."
- Tách hai thứ khi trò chuyện: "Đó là sự thật mình kiểm tra được. Còn phần này là ý kiến của con, và nó rất thú vị."
- Để ý trong truyện và quảng cáo: "Nhân vật đang nói sự thật hay ý kiến?" Với trẻ lớn hơn, có thể nói chuyện vì sao quảng cáo hay dùng từ "nhất" và "yêu thích".
Các câu đố trong Dologi là một ví dụ nhỏ về sự thật: mỗi câu đố có một luật, và đáp án đúng vì nó theo đúng luật, chứ không phải vì ai đó thích nó. Sau một câu đố, bố mẹ có thể hỏi con: "Làm sao mình biết là đúng?"
Tóm lại
- Sự thật kiểm tra được; ý kiến là điều một người nghĩ hoặc cảm thấy.
- Bắt đầu với một đồ vật trên bàn, xếp các câu nói thành "kiểm tra được" và "là điều ai đó nghĩ".
- Dùng câu hỏi "Làm sao kiểm tra được?" và để ý những từ báo hiệu ý kiến như nhất, chán, nên.
- Lắng nghe ý kiến, hỏi lý do, và cho con thấy có thể không đồng ý một cách tử tế.
Đọc thêm: Tư duy phản biện cho trẻ: khi con hỏi "tại sao" suốt ngày