"Không có trong cặp, không có dưới gầm giường… vậy chắc chắn là ở trên xe!" Trẻ thường suy luận như thế mà không biết cách nghĩ này có tên. Gạch đi những gì không thể đúng cho tới khi chỉ còn lại một khả năng, gọi là suy luận loại trừ. Đây là một trong những công cụ tư duy thực tế nhất, và rất dễ tập bằng trò chơi ở nhà.
Bài này giải thích ý tưởng một cách đơn giản, gợi ý trò ba cái cốc quen thuộc để bắt đầu, và những cách giúp con giải thích từng bước, vì nói được tại sao loại một khả năng mới là lúc con thật sự suy nghĩ.
Suy luận loại trừ là gì?
Khi chưa biết ngay đáp án, con vẫn có thể nhìn các lựa chọn và hỏi: "Cái nào chắc chắn không đúng?" Mỗi lựa chọn bị loại làm bài toán nhỏ lại.
- Không cần biết hết mọi thứ. Con không cần biết quả bóng ở đâu, chỉ cần biết nó không ở đâu.
- Đi từng bước. Một manh mối, gạch một lựa chọn, rồi đến manh mối tiếp theo.
- Mỗi lần đều cần lý do. "Không phải cốc đỏ, vì con thấy mẹ nhấc lên rồi, bên dưới trống không."
Rất nhiều câu đố, trò chơi và chuyện hằng ngày trở nên dễ hơn nhờ một thói quen này.
Bắt đầu với ba cái cốc
Cần ba cái cốc không nhìn xuyên được và một vật nhỏ, như nắp chai hay cúc áo.
- Giấu vật dưới một cốc trong lúc con nhìn, rồi đổi chỗ các cốc thật chậm.
- Nhờ con chỉ một cốc mà con chắc chắn không phải. Cùng nhấc lên: "Không phải cốc này!"
- Hỏi tiếp: "Còn hai cốc. Con nghĩ cốc nào không phải?"
- Nhấc cốc cuối và reo lên: "Chỉ còn lại một cốc, nên nó phải ở đây."
Sau đó thêm chút thử thách: bố mẹ tự nhấc một cốc cho con thấy bên dưới trống, rồi để con tự suy ra điều đó có nghĩa là gì. Với trẻ nhỏ, đổi chỗ chậm và dùng ít cốc. Trẻ lớn hơn có thể chơi với bốn, năm cốc, hoặc thay phiên làm người giấu.
Nói to lý do
Phần quý nhất không phải tìm ra đồ vật, mà là lý do của từng bước.
- Hỏi "Sao con biết?" sau mỗi lựa chọn, bằng giọng tò mò chứ không phải giọng kiểm tra.
- Chấp nhận lý do đơn giản: "Vì mẹ nhấc lên rồi" là lý do hoàn toàn tốt với trẻ 4 tuổi.
- Bố mẹ làm mẫu: "Bố nghĩ không phải cốc xanh, vì bố nhớ nó ở bên trái."
- Dùng khung câu: "Không phải ___, vì ___." Trẻ sẽ nhanh chóng tự dùng.
Nếu con đoán bừa cũng không sao. Nhẹ nhàng hỏi: "Có cốc nào mình loại được trước không?"
Trò loại trừ hằng ngày
Khi con đã hiểu cách nghĩ này, cơ hội tập có ở khắp nơi.
- Tay nào? Giấu một vật nhỏ trong một tay. Xòe tay không ra: "Vậy nó ở đâu?"
- Đoán con vật. Bố mẹ nghĩ một con vật. Con hỏi câu có hoặc không, rồi gạch dần các con vật theo câu trả lời: "Nó không bay được, vậy không phải con chim."
- Tìm đồ thất lạc. Khi mất đồ, cùng con liệt kê các chỗ có thể để, rồi đánh dấu từng chỗ đã tìm.
- Tối nay ăn gì? Đưa ba món và hai manh mối: "Không phải món lạnh, và không phải món mì."
- Ai gõ cửa? "Không phải bác đưa thư, vì sáng nay bác đến rồi. Còn có thể là ai?"
Câu đố manh mối cho trẻ lớn
Trẻ từ khoảng 7, 8 tuổi thường thích những câu đố manh mối nhỏ, nhất là khi được cùng vẽ ra.
| Manh mối | Những gì gạch được |
|---|---|
| Ba bạn, mỗi bạn nuôi một con vật khác nhau: mèo, chó và cá. | Chưa gạch được gì. |
| Con vật của Mai không có chân. | Mai không nuôi mèo hay chó, vậy Mai nuôi cá. |
| Lâm bị dị ứng với mèo. | Lâm không nuôi mèo, cá đã có người nuôi, vậy Lâm nuôi chó. |
| Ai nuôi mèo? | Chỉ còn lại Sơn. |
Một bảng đơn giản, tên các bạn ở cột bên trái, các con vật ở hàng trên cùng, giúp ích rất nhiều: gạch chéo ô nào đã bị loại, đánh dấu tích khi một hàng chỉ còn một ô. Bố mẹ có thể tự nghĩ câu đố về gia đình, khu phố hay đồ chơi con thích.
Trong Dologi, câu đố "Ai ở nhà nào?" đưa ra vài thẻ gợi ý, và con dùng chúng để suy ra mỗi chú rô-bốt ở nhà nào, loại dần từng khả năng sau mỗi thẻ.
Khi loại trừ không ra kết quả
Đôi khi loại trừ không dẫn tới đâu, và đó cũng là một phần của việc học.
- Hiểu sai manh mối: nếu một manh mối bị hiểu sai, đáp án có thể sai. Cùng con quay lại kiểm tra từng bước.
- Thiếu manh mối: nếu vẫn còn hai lựa chọn, hãy nói thật: "Mình chưa biết được. Còn tìm hiểu thêm được gì nữa?"
- Đoán quá nhanh: khuyến khích con chậm lại và xem hết mọi lựa chọn trước khi quyết định.
Tóm lại
- Suy luận loại trừ là gạch đi những gì không thể đúng cho tới khi chỉ còn một khả năng.
- Bắt đầu với ba cái cốc và một vật nhỏ, đổi chỗ thật chậm với trẻ nhỏ.
- Hỏi "Sao con biết?" và dùng khung câu "Không phải ___, vì ___."
- Tập trong đời sống hằng ngày, và với trẻ lớn hơn thì dùng câu đố manh mối vẽ thành bảng.
Đọc thêm: Câu đố logic cho trẻ 4–10 tuổi, kèm đáp án và cách gợi ý