"การคิดเชิงคำนวณ" ฟังดูเหมือนเป็นเรื่องของโปรแกรมเมอร์ แต่ลูกของคุณใช้มันอยู่ทุกวันแล้ว เช่น เก็บห้องทีละมุม สังเกตว่าเพลงมีท่อนฮุก หรืออธิบายให้เพื่อนฟังว่าจะมาบ้านเราอย่างไร มันคือวิธีเปลี่ยนปัญหาที่ยุ่งเหยิงให้เป็นส่วนย่อยที่ลงมือทำได้จริง แล้วอธิบายให้ชัดพอที่คนอื่น (หรือเครื่อง) จะทำตามได้
บทความนี้อธิบายทักษะสี่อย่างของการคิดเชิงคำนวณผ่านชีวิตประจำวัน พร้อมเกม 5 นาทีสำหรับแต่ละทักษะ ไม่ต้องใช้คอมพิวเตอร์ และไม่ต้องมีความรู้เรื่องโค้ดเลย
การคิดเชิงคำนวณคืออะไร
การคิดเชิงคำนวณไม่ได้หมายถึงการให้ลูกคิดเหมือนเครื่องจักร เครื่องจักรทำตามที่สั่งเป๊ะ ๆ เท่านั้น การคิดเชิงคำนวณคือส่วนที่เป็นของมนุษย์ ซึ่งมาก่อนการสั่ง คือเข้าใจปัญหา จัดระเบียบ และเขียนวิธีแก้ที่ชัดพอให้ใครก็ทำตามได้
| ทักษะ | หมายถึง | ตัวอย่างในชีวิตประจำวัน |
|---|---|---|
| การแบ่งงาน | แยกงานใหญ่เป็นงานเล็ก ๆ | เก็บของ: หนังสือขึ้นชั้น เสื้อผ้าใส่ตะกร้า ของเล่นใส่กล่อง |
| การสังเกตสิ่งที่คล้ายกัน | สังเกตสิ่งที่ซ้ำหรือเคยเห็นมาก่อน | เพลงส่วนใหญ่มีท่อนที่วนกลับมาเรื่อย ๆ |
| การตัดรายละเอียดที่เกินจำเป็น | เก็บไว้เฉพาะสิ่งที่สำคัญต่อคำถาม | แผนที่ไปโรงเรียนต้องมีทางเลี้ยว ไม่ต้องมีสีหลังคาแต่ละหลัง |
| การเขียนขั้นตอนตามลำดับ | เรียงขั้นตอนให้ทำตามแล้วงานเสร็จ | ล้างมือ: ทำให้เปียก ฟอกสบู่ ถู ล้างออก เช็ดให้แห้ง |
ทักษะทั้งสี่มักทำงานร่วมกัน เวลาลูกจัดกระเป๋านักเรียนสำหรับพรุ่งนี้ ลูกแบ่งงานตามวิชา จำได้ว่าทุกวันจันทร์มีพลศึกษา ไม่สนใจของที่ไม่จำเป็น และทำตามลำดับที่คุ้นเคย เกมแต่ละเกมด้านล่างมีแบบสำหรับเด็กเล็ก (ราว 5–7 ขวบ) และแบบที่ยากขึ้นสำหรับเด็กโต เด็กแต่ละคนไม่เหมือนกัน เลือกระดับที่ลูกสนุก
แบ่งงานใหญ่เป็นงานเล็ก
งานใหญ่อย่าง "เตรียมตัวไปปิกนิก" อาจทำให้เด็กไม่รู้จะเริ่มตรงไหน เมื่อแบ่งแล้วจะกลายเป็นงานเล็ก ๆ เช่น เลือกอาหาร เตรียมเครื่องดื่ม เอาผ้าปูไปด้วย เลือกเกม งานเล็กแต่ละอย่างยังแบ่งต่อได้อีก "เลือกอาหาร" คือล้างผลไม้ ทำแซนด์วิช และจัดใส่กล่อง
เกม 5 นาที: ต้นไม้งาน เขียนหรือวาดงานใหญ่ไว้ด้านบนของกระดาษ เช่น "จัดงานวันเกิดให้ตุ๊กตาหมี" ลูกบอกงานย่อย แล้วคุณวาดแต่ละงานเป็นกิ่ง งานไหนที่ยังรู้สึกใหญ่ ก็ให้มีกิ่งย่อยของมันเอง
- เด็กเล็ก: เลือกงานที่คุ้นเคย เช่น "เข้านอน" แล้วแบ่งเป็นสามถึงสี่ขั้นตอนด้วยภาพวาด
- เด็กโต: แบ่งโครงการจริง (ทำการ์ดให้ปู่ย่าตายาย) แล้วแจกงานเล็กให้คนในบ้าน
สังเกตสิ่งที่คล้ายกัน
เมื่อลูกสังเกตว่าสองสิ่งคล้ายกัน ลูกไม่ต้องเริ่มจากศูนย์ วิธีพับเสื้อยืดตัวหนึ่งใช้ได้กับเสื้อยืดทุกตัว ถ้าปัญหาวันนี้คล้ายปัญหาเมื่อวาน วิธีแก้ก็น่าจะคล้ายกันด้วย
เกม 5 นาที: อะไรที่ซ้ำ? ร้องเพลงที่คุ้นเคย แล้วถามว่าท่อนไหนวนกลับมาหลายครั้ง จากนั้นเทของกำมือหนึ่งลงบนโต๊ะ (กระดุม ช้อน ดินสอ) ให้ลูกจัดกลุ่มตามสิ่งที่เหมือนกัน เมื่อลูกจัดตามสีแล้ว ท้าให้จัดอีกครั้งด้วยวิธีอื่น
- เด็กเล็ก: ร้อยลูกปัดหรือเรียงของเป็นรูปแบบที่ซ้ำ "แดง น้ำเงิน แดง น้ำเงิน" แล้วทายว่าอะไรมาต่อ
- เด็กโต: หาว่าสูตรอาหารต่าง ๆ มีอะไรเหมือนกัน (ส่วนใหญ่มีช่วงเตรียม ปรุง และเสิร์ฟ) หรือเกมกระดานที่รู้จักมีอะไรร่วมกัน
ตัดรายละเอียดที่ไม่สำคัญทิ้ง
การแก้ปัญหาต้องรู้ว่ารายละเอียดไหนสำคัญและอันไหนตัดได้ แผนที่รถไฟไม่มีอาคารหรือต้นไม้ มีแค่สถานีกับเส้นทาง เพราะผู้โดยสารต้องการแค่นั้น ทักษะนี้เรียกว่าการคิดเชิงนามธรรม คือเก็บแก่นไว้ ตัดของประดับทิ้ง
เกม 5 นาที: แผนที่จุด ให้ลูกวาดเส้นทางจากบ้านไปที่ที่รู้จัก (โรงเรียน สวนสาธารณะ ร้านค้า) โดยใช้แค่จุดกับเส้น ทุกทางเลี้ยวให้ใช้จุดหนึ่งจุด ครั้งต่อไปที่ออกไปข้างนอก ลองเดินตามแผนที่นั้น มันพอที่จะไม่หลงทางไหม?
- เด็กเล็ก: เล่นทายสัตว์ โดยผู้เล่นแต่ละคนให้คำใบ้ได้แค่สามข้อ คำใบ้แบบไหนช่วยได้มากที่สุด?
- เด็กโต: อ่านโจทย์ปัญหา แล้วขีดฆ่ารายละเอียดที่ไม่ทำให้คำตอบเปลี่ยน
เขียนขั้นตอนตามลำดับ
รายการขั้นตอนที่ชัดเจนเพื่อทำบางอย่างให้สำเร็จเรียกว่าอัลกอริทึม สูตรอาหาร คู่มือประกอบของเล่น และวิธีแปรงฟันล้วนเป็นอัลกอริทึม รายการที่ดีมีลำดับถูกต้องและไม่ขาดอะไร ถ้าลืม "เปิดฝา" ขั้นตอน "เทนม" ก็ไม่สำเร็จ
เกม 5 นาที: วาดตามที่บอก ลูกดูรูปง่าย ๆ (บ้าน หน้ายิ้ม) ที่คุณมองไม่เห็น แล้วอ่านขั้นตอนให้คุณวาดตาม เช่น "วาดสี่เหลี่ยมใหญ่" "วาดสามเหลี่ยมบนสี่เหลี่ยม" คุณทำตามทุกคำตรง ๆ ไม่เดาเอง ถ้ารูปของคุณไม่เหมือน ให้ช่วยกันหาขั้นตอนที่ขาดหรือไม่ชัด แล้วแก้ไข
- เด็กเล็ก: เรียงบัตรภาพกิจวัตรตอนเช้าสามถึงสี่ใบให้ถูกลำดับ
- เด็กโต: เขียนทางบอกพี่น้องหรือพ่อแม่จากห้องนั่งเล่นไปยังของที่ซ่อนไว้ แล้วลองทำตามและแก้จุดผิด
ใน Dologi ปริศนา "ขับรถ" ให้ลูกเรียงคำสั่งเพื่อให้รถไปตามทางที่ถูกต้อง ส่วน "ทายกฎ" ให้ลูกดูตัวอย่างแล้วหาว่ามีอะไรเหมือนกัน เป็นสองชิ้นเล็ก ๆ ของวิธีคิดเดียวกัน
สรุป
- การคิดเชิงคำนวณคือสี่วิธีรับมือกับปัญหา ได้แก่ แบ่งงาน สังเกตสิ่งที่คล้ายกัน ตัดรายละเอียดที่เกินจำเป็น และเขียนขั้นตอนตามลำดับ
- เด็กใช้ทั้งสี่อย่างในชีวิตประจำวันโดยไม่ต้องมีคอมพิวเตอร์
- แต่ละทักษะฝึกได้ด้วยเกม 5 นาที โดยใช้กระดาษ ดินสอ และของในบ้าน
- ขั้นตอนที่ผิดหรือแผนที่ที่ยังไม่ครบ คือช่วงเวลาที่ดีที่สุดที่จะช่วยกันหาวิธีแก้
อ่านเพิ่มเติม: เรียนโค้ดดิ้งโดยไม่ใช้คอมพิวเตอร์: เกมฝึกคิดแบบอัลกอริทึมสำหรับเด็ก 5–10 ขวบ