ถ้าขอให้ลูกเล่าทุกอย่างที่รู้เกี่ยวกับทะเล คำตอบอาจพรั่งพรูออกมาปนกันไปหมด ทราย ไอศกรีม ปู การนั่งรถนาน ๆ หมวกของยาย คลื่น ความคิดมีครบ แต่ยากที่จะรวบรวมไว้ด้วยกัน
แผนผังความคิด เป็นวิธีง่าย ๆ ที่จะจับความคิดเหล่านั้นลงบนกระดาษ เราวางหัวข้อหลักไว้ตรงกลาง แล้ววาดกิ่งออกไปหาทุกอย่างที่เกี่ยวข้อง สำหรับเด็กที่ยังเขียนไม่ได้ ภาพวาดก็ใช้ได้ดีพอ ๆ กับคำ บทความนี้อธิบายวิธีทำแผนผังความคิดแรกด้วยกัน และแนะนำวิธีใช้ที่บ้าน
แผนผังความคิดคืออะไร
แผนผังความคิดมีสามส่วน
- ตรงกลาง: หัวข้อหลัก วาดไว้กลางกระดาษ "ทะเล"
- กิ่ง: ความคิดใหญ่ ๆ ที่เกี่ยวข้อง แต่ละอันมีเส้นของตัวเอง "ของกิน" "สัตว์" "สิ่งที่เราทำ"
- กิ่งย่อย: รายละเอียดเล็ก ๆ ที่แตกออกจากแต่ละกิ่ง "ไอศกรีม" กับ "แซนด์วิช" บนกิ่งของกิน
เพราะทุกอย่างเชื่อมกันด้วยเส้น แผนผังความคิดจึงไม่ได้แสดงแค่ความคิด แต่แสดง ว่าความคิดเกี่ยวข้องกันอย่างไร ด้วย นี่คือสิ่งที่ทำให้มันเป็นเครื่องมือการคิด ไม่ใช่แค่รายการ
ทำแผนผังความคิดแรกด้วยกัน
เตรียมกระดาษแผ่นใหญ่วางแนวนอน และดินสอสีสักหน่อย
- เลือกหัวข้อที่คุ้นเคย เช่น หมาของเรา วันเกิดของหนู สวนสาธารณะ ฤดูฝน
- วาดหัวข้อไว้ตรงกลาง ในวงกลมหรือเป็นภาพง่าย ๆ
- ถามว่า "ถ้านึกถึง… ลูกนึกถึงอะไรบ้าง" ทุกครั้งที่ได้ความคิดใหญ่ ให้วาดกิ่งจากตรงกลางออกไป แล้ววาดภาพเล็ก ๆ ที่ปลายกิ่ง
- เพิ่มกิ่งย่อย "ของกินอะไร เราเห็นอะไรบ้าง" วาดกิ่งที่เล็กลงกับภาพที่เล็กลง
- ใช้สีต่างกันในแต่ละกิ่ง ช่วยให้ตามองเห็นว่าความคิดไหนอยู่กลุ่มเดียวกัน
- ดูแผนผังที่เสร็จแล้วด้วยกัน และให้ลูกเล่าให้ฟัง
สามถึงห้ากิ่งก็พอ ไม่ต้องเรียบร้อย แผนผังที่รก ๆ แต่เต็มไปด้วยความคิดคือแผนผังที่ดี
วิธีใช้แผนผังความคิด
| เมื่อไร | ตรงกลาง | ตัวอย่างกิ่ง |
|---|---|---|
| ก่อนเล่านิทาน | ตัวละครหลัก | อยู่ที่ไหน อยากได้อะไร เกิดปัญหาอะไร |
| วางแผนงานเลี้ยง | งานเลี้ยง | แขก อาหาร เกม ของตกแต่ง |
| หัวข้อที่โรงเรียน | กบ | กินอะไร อยู่ที่ไหน โตอย่างไร |
| หลังวันไปเที่ยว | สวนสัตว์ | สัตว์ที่เห็น ของที่กิน ช่วงที่ชอบที่สุด |
| แก้ปัญหา | "ห้องหนูรก" | ของเล่น เสื้อผ้า หนังสือ ไอเดียเรื่องกล่อง |
แผนผังที่ทำก่อนกิจกรรมช่วยในการวางแผน ส่วนแผนผังที่ทำหลังกิจกรรมช่วยให้จำและเล่าซ้ำได้
แผนผังความคิดสำหรับเด็กเล็ก
เด็ก 4–5 ขวบก็ทำแผนผังความคิดได้ เพียงปรับเล็กน้อย
- ใช้แต่ภาพ ภาพวาด สติกเกอร์ หรือรูปที่ตัดจากนิตยสาร
- เริ่มจากสองสามกิ่ง "ของสีเหลือง: ดวงอาทิตย์ กล้วย เป็ด"
- วาดด้วยกัน ลูกเลือกความคิด คุณช่วยวาดถ้าจำเป็น
- ทำด้วยของจริง วางของเล่นหนึ่งชิ้นกลางโต๊ะ แล้ววางของเล่นที่เกี่ยวข้องไว้รอบ ๆ ใช้เชือกเป็นกิ่ง
เด็กโตตั้งแต่ราว 7–8 ขวบ เพิ่มคำได้ เชื่อมความคิดต่างกิ่งด้วยเส้นประ และใช้แผนผังความคิดเองสำหรับการบ้านหรือโครงงาน
เคล็ดลับให้สนุก
- ให้ลูกถือปากกา บ่อยที่สุดเท่าที่ทำได้ เพราะสิ่งที่อยู่บนกระดาษคือความคิดของลูก
- ถามว่า "มีอะไรอีก" แทนการเสนอความคิดเอง
- รับความคิดที่ไม่คาดคิด ถ้าลูกใส่ "ฝน" ในแผนผังวันเกิด ลองถามว่าทำไม อาจมีเรื่องเล่าดี ๆ ซ่อนอยู่
- หาความเชื่อมโยง "มีอะไรในกิ่งนี้ที่เกี่ยวกับอะไรในกิ่งนั้นไหม"
- เก็บแผนผังไว้ เด็ก ๆ ชอบย้อนดูแผนผังเก่าแล้วเติมความคิดใหม่
สรุป
- แผนผังความคิดวางหัวข้อหลักไว้ตรงกลาง และความคิดที่เกี่ยวข้องไว้บนกิ่งรอบ ๆ
- ทำแผนผังแรกด้วยกันบนกระดาษแผ่นใหญ่ มีสามถึงห้ากิ่ง และใช้สีละกิ่ง
- ใช้แผนผังความคิดก่อนเล่านิทาน วางแผน และเรียนหัวข้อที่โรงเรียน และหลังวันไปเที่ยวเพื่อช่วยจำ
- สำหรับเด็กเล็ก ใช้ภาพ กิ่งน้อยลง และของจริง และให้ลูกเป็นคนนำ
อ่านเพิ่มเติม: เล่าเรื่องในวันหนึ่งตามลำดับ: ฝึกการเรียงลำดับและการสื่อสารให้ลูก