"Bên trong có gì nhỉ?" Sớm muộn gì, hầu hết trẻ đều muốn biết bên trong chiếc đồng hồ, ô tô đồ chơi hay đèn pin có gì. Có bé tự tìm hiểu một mình, với kết quả không phải lúc nào cũng tốt. Khi có người lớn bên cạnh và chọn đúng đồ vật, sự tò mò ấy có thể thành một trong những hoạt động tư duy bằng tay hay nhất: tháo một món đồ ra để hiểu nó hoạt động thế nào.
Bài viết này giải thích vì sao nên làm, cách giữ an toàn, và cách biến nó thành việc học thật sự.
Vì sao tháo đồ vật lại rèn tư duy
- Các bộ phận phối hợp với nhau. Trẻ thấy ô tô đồ chơi chạy được vì động cơ quay bánh răng, bánh răng quay bánh xe. Đó là tư duy hệ thống ngay trong tay con.
- Tư duy không gian. Các mảnh khớp với nhau thế nào? Bộ phận nào nằm trên? Làm sao đóng tất cả lại?
- Nguyên nhân và kết quả. "Con ấn nút này thì mảnh kia chuyển động."
- Kiên nhẫn và cẩn thận. Ốc vít, chốt và lò xo bé xíu dạy trẻ làm chậm lại.
Chọn đồ an toàn để tháo
Chọn đồ cũ, đã hỏng, không ai cần nữa, và an toàn khi mở ra.
Nên chọn:
- Bút bi bấm
- Ô tô đồ chơi hỏng hoặc đồ chơi nhựa bắt vít (đã tháo pin)
- Đồng hồ treo tường chạy pin cũ (đã tháo pin), bên trong có các bánh răng nhựa nhỏ
- Đèn pin (đã tháo pin)
- Dụng cụ đánh trứng quay tay hoặc ổ khóa cũ còn chìa
Tránh:
- Mọi thứ cắm điện lưới, như lò vi sóng, ti vi, màn hình cũ, bộ nguồn, kể cả khi đã rút phích, vì một số bộ phận có thể còn tích điện
- Mọi thứ có pin cúc áo hoặc pin sạc; tháo hết pin trước, và để pin cúc áo thật xa tầm tay trẻ, vì nuốt phải rất nguy hiểm
- Thủy tinh, cạnh kim loại sắc và lò xo bị nén chặt
Luôn có người lớn bên cạnh, và đồ vật phải được rút điện, tháo pin trước khi bắt đầu.
Làm từng bước thế nào
- Chuẩn bị một khay hứng các chi tiết nhỏ, thêm vài chiếc cốc hoặc vỉ trứng để đựng ốc vít.
- Chụp ảnh trước mỗi bước, để nhớ nó trông thế nào.
- Dùng tua vít nhỏ đúng cỡ, để con vặn với sự giúp đỡ của bố mẹ.
- Làm chậm và trò chuyện: "Con nghĩ bộ phận này để làm gì? Sao nó lại có hình như vậy? Nếu không có nó thì sao?"
- Thử nghiệm: xoay một bánh răng và xem những gì khác chuyển động; ấn một chiếc lò xo và cảm nhận nó đẩy lại.
Vẽ lại các bộ phận
Vẽ giúp trẻ nhớ và hiểu những gì mình tìm thấy.
- Xếp các bộ phận lên một tờ giấy theo thứ tự tháo ra.
- Vẽ từng bộ phận và đặt tên, kể cả tên tự nghĩ: "cái lượn sóng", "bánh xe quay".
- Vẽ mũi tên cho thấy cái gì làm cái gì chuyển động: "bánh răng này quay bánh răng kia, bánh răng kia quay bánh xe".
- Trẻ lớn hơn có thể thử vẽ kiểu "tách rời", các bộ phận vẽ cách nhau một chút theo thứ tự lắp ghép.
Mình có lắp lại được không?
Lắp lại là một thử thách không gian rất hay, nhưng không thành cũng không sao.
- Dùng ảnh đã chụp, đi ngược từ tấm cuối cùng.
- Đảo ngược thứ tự: bộ phận tháo ra sau cùng thường là bộ phận lắp vào đầu tiên.
- Đếm ốc vít khi xong. Có con nào thừa không? Nó ở đâu ra?
Kể cả khi món đồ không bao giờ chạy lại, con đã học được nó được làm ra thế nào, và đó mới là mục tiêu thật sự.
Trong Dologi, câu đố "Lắp bánh răng" ở chủ đề Không gian nhờ con kéo một bánh răng vừa khít vào mỗi chỗ trống để mọi bánh răng đều quay được: suy nghĩ về cách các bộ phận phối hợp với nhau.
Tóm lại
- Tháo đồ cũ cho trẻ thấy các bộ phận phối hợp ra sao, đồng thời rèn tư duy không gian và sự kiên nhẫn.
- Chọn đồ hỏng, an toàn, đã rút điện và tháo pin; không bao giờ mở đồ điện cắm điện lưới.
- Làm từng bước với khay, ảnh chụp và thật nhiều câu hỏi "bộ phận này để làm gì?"
- Vẽ và đặt tên các bộ phận, rồi thử lắp lại theo ảnh đi ngược.
Đọc thêm: Tư duy hệ thống cho trẻ: mọi thứ liên quan với nhau thế nào