"Mẹ biết không, trường sắp bỏ giờ ra chơi mãi mãi đấy!" "Ai nói với con thế?" "Ai cũng nói vậy mà."
Lời đồn lan rất nhanh trong lớp học. Phần lớn vô hại, một số làm trẻ lo lắng, và vài lời đồn làm tổn thương ai đó. Mỗi lời đồn cũng là một bài tập tư duy phản biện có sẵn. Bài này gợi ý cho con ba câu hỏi trước khi tin một câu chuyện, và thêm một câu hỏi trước khi kể tiếp.
Câu chuyện thay đổi trên đường đi thế nào
Hãy bắt đầu bằng một trò chơi. Trong bữa cơm, nói thầm một câu với người ngồi cạnh: "Thứ bảy bà sẽ mang tới một chiếc bánh màu xanh có bảy ngọn nến." Mỗi người nói thầm cho người kế tiếp, chỉ một lần. Người cuối cùng nói to câu mình nghe được.
Câu đến nơi hiếm khi giống câu lúc xuất phát. Mà không ai nói dối cả. Các chi tiết bị rơi mất, nghe nhầm, hoặc được lấp vào bằng phỏng đoán.
Đó chính là điều xảy ra với "bạn bảo". Dọc đường, "có thể" biến thành "chắc chắn", "một hôm" biến thành "mãi mãi". Một đứa trẻ đã cười nghiêng ngả với trò truyền tin sẽ hiểu điều này rõ hơn nhiều so với đứa trẻ chỉ được nghe giảng.
Ba câu hỏi trước khi tin
1. Ai nói? "Cô giáo nói, hay có bạn nói là cô giáo nói?" Mục đích là lần ngược câu chuyện về nơi nó bắt đầu.
2. Người đó có tận mắt thấy, tận tai nghe không? Thấy, nghe kể lại và đoán là ba chuyện rất khác nhau.
| Điều con nghe được | Đó là loại thông tin gì |
|---|---|
| "Tớ thấy cầu trượt mới ở sân chơi rồi." | Tận mắt nhìn thấy |
| "Bạn tớ bảo anh bạn ấy thấy." | Đã qua hai lần kể |
| "Ai cũng nói thế." | Không ai biết bắt đầu từ đâu |
| "Tớ cá là sắp…" | Một lời đoán |
3. Kiểm tra bằng cách nào? Hỏi cô giáo. Đọc thông báo của trường. Ra xem tận nơi. Chờ tới ngày mai.
Đôi khi chưa có cách nào kiểm tra. Khi đó câu trả lời trung thực là "con chưa biết", và dừng ở đó là hoàn toàn ổn.
Một câu hỏi trước khi kể tiếp
Tin một lời đồn là một chuyện. Kể lại là chuyện khác, vì lúc này con đã thành một mắt xích trong chuỗi.
Câu hỏi nên dạy con là: "Mình có chắc không, và chuyện này có làm ai buồn không?"
Nếu chưa chắc, con có hai lựa chọn tốt: không nói gì, hoặc nói trung thực điều mình biết. Bốn cụm từ nhỏ rất được việc ở đây:
- "Tớ thấy…"
- "Tớ nghe nói…"
- "Tớ nghĩ…"
- "Tớ không chắc."
"Tớ nghe nói có thể có cô giáo mới, nhưng tớ không biết có đúng không" là một câu rất khác với "Lớp mình sắp có cô giáo mới!"
Tập ở nhà
- Thấy, nghe hay đoán? Nói vài câu về chuyện trong nhà và để con xếp loại. "Mẹ thấy con mèo nằm trên ghế sofa." "Bác hàng xóm bảo tháng Bảy sẽ có tuyết." "Mẹ cá là xe buýt sẽ tới muộn." Rồi hỏi mỗi câu có thể kiểm tra bằng cách nào.
- Tò mò, đừng nghi ngờ. Khi con mang một câu chuyện về nhà, hãy cùng con đi qua ba câu hỏi như hai thám tử, không chê cười người bạn đã kể.
- Tự làm, và nói thành lời. "Mẹ đọc thấy bể bơi đóng cửa thứ Hai. Để mẹ kiểm tra lại rồi mình hãy lên kế hoạch."
| Tuổi ước chừng | Nên thử |
|---|---|
| 5–6 | Trò truyền tin; "Con thấy, hay có ai kể cho con?" |
| 7–8 | Ba câu hỏi; tập nói "tớ thấy", "tớ nghe nói", "tớ nghĩ" |
| 9–10 | Lần ngược một câu chuyện về nơi bắt đầu; tìm cách kiểm tra |
| Từ 11 | Cũng những câu hỏi đó với tin nhắn và những thứ thấy trên mạng, bố mẹ cùng xem với con |
Mốc tuổi chỉ là ước chừng, mỗi trẻ một khác.
Khi lời đồn nói về một người
Chuyện về một bạn cùng lớp khác với chuyện về giờ ra chơi. Dù nhỏ, nó vẫn có thể làm người ta tổn thương.
Một quy tắc đơn giản của gia đình sẽ giúp ích: mình không kể lại chuyện về người khác nếu đó là điều mình không dám nói trước mặt họ. Nếu một lời đồn làm con buồn, nói về chính con, hoặc khiến một bạn bị cho ra rìa, hãy trao đổi với giáo viên. Đó không phải là mách lẻo. Đó là nhờ giúp một việc quá lớn để trẻ tự giải quyết.
Trong Dologi, câu đố "Ai ở nhà nào?" ở chủ đề Tư duy đưa ra vài thẻ manh mối, và con xếp từng nhân vật chỉ dựa vào đúng những gì thẻ nói. Đó là cách luyện tốt để tách điều mình biết khỏi điều mình chỉ phỏng đoán.
Tóm lại
- Câu chuyện thay đổi khi được truyền đi: chơi trò truyền tin để thấy điều đó.
- Trước khi tin, hãy hỏi: ai nói, người đó có tận mắt thấy không, và kiểm tra bằng cách nào?
- Trước khi kể lại, hãy hỏi: mình có chắc không, và chuyện này có làm ai buồn không?
- Với lời đồn về người khác, đừng kể tiếp, và nhờ giáo viên khi có bạn bị tổn thương.
Đọc thêm: Làm sao con biết? Dạy trẻ tìm bằng chứng