"Có 3 con chim đậu trên cành. Thêm 2 con nữa bay tới. Hỏi bây giờ có bao nhiêu con chim?" Nhiều trẻ khựng lại khi bài toán được gói trong câu chữ. Vậy mà cũng chính con lại có thể giải trong vài giây nếu được nhìn thấy những con chim.
Đó là ý tưởng của việc vẽ ra để hiểu: biến bài toán có lời thành một hình vẽ nhanh trước khi tính. Đây là một trong những công cụ tư duy có ích nhất mà trẻ có thể học, dùng được từ những phép cộng đầu tiên cho tới những bài khó hơn nhiều sau này.
Vì sao vẽ ra lại giúp ích
Một bài toán có lời đòi trẻ làm nhiều việc cùng lúc: đọc, nhớ các con số, hình dung tình huống và chọn phép tính. Hình vẽ gánh bớt cho trí nhớ của con.
- Nó làm tình huống hiện ra trước mắt. Con nhìn thấy chuyện gì đang xảy ra thay vì phải giữ trong đầu.
- Nó cho thấy điều đã biết và điều chưa biết. Phần còn thiếu trở thành một khoảng trống nhìn thấy được.
- Nó giúp con chậm lại. Vẽ buộc con đọc kỹ đề trước khi bắt đầu tính.
Mục tiêu không phải là một bức tranh đẹp. Đó là một công cụ để suy nghĩ.
Vẽ chấm, đừng vẽ tranh
Cái bẫy thường gặp nhất là mất mười phút vẽ những con chim thật đẹp. Hãy dạy con dùng ký hiệu đơn giản:
| Thay vì vẽ... | Hãy vẽ... |
|---|---|
| Chim, kẹo, ô tô | Chấm hoặc vòng tròn nhỏ |
| Lượng dài, quãng đường | Thanh dài hoặc đoạn thẳng |
| Nhóm, túi, đĩa | Vòng khoanh quanh các chấm |
| Thứ mình chưa biết | Một dấu hỏi |
Nói thật rõ với con: "Hình vẽ chỉ cần cho thấy có bao nhiêu và chuyện gì xảy ra. Một chấm là một con chim."
Từng bước một
Mỗi lần đều luyện cùng một trình tự đơn giản:
- Đọc đề (hoặc nghe đề) cho hết.
- Vẽ điều đã biết. Ba chấm cho ba con chim.
- Vẽ chuyện xảy ra. Thêm hai chấm bay tới, kèm một mũi tên.
- Đánh dấu điều cần tìm bằng dấu hỏi hoặc một vòng khoanh.
- Giải, bằng cách đếm hoặc tính.
- Đối chiếu với câu chuyện: "Đáp án có hợp lý không?"
Lúc đầu, hãy cùng con vẽ và nói to từng bước. Dần dần, để con tự cầm bút.
Ba kiểu bài nên vẽ
Gộp lại hoặc bớt đi. "Có 5 quả táo, mình ăn 2 quả." Vẽ 5 chấm, gạch đi 2, đếm số còn lại.
So sánh. "Một hộp có 7 cây bút, hộp kia có 4 cây. Hộp thứ nhất nhiều hơn mấy cây?" Vẽ hai thanh đặt cạnh nhau, một thanh dài hơn. Phần dư ở cuối thanh dài chính là đáp án. Vẽ bằng thanh đặc biệt có ích vì vẫn dùng được khi số lớn quá không vẽ chấm nổi.
Chia đều. "12 hình dán chia đều cho 3 bạn." Vẽ 3 vòng (ba bạn) rồi lần lượt chia chấm vào từng vòng, như chia bài. Sau đó đếm số chấm trong một vòng.
Với mỗi kiểu, hãy để con giải thích hình vẽ: "Chỉ cho bố mẹ xem ba bạn ở đâu. Các hình dán ở đâu?"
Khi nào bắt đầu, và đi xa tới đâu
- 5–6 tuổi: diễn bài toán bằng đồ vật thật trước, rồi vẽ chấm với những số thật nhỏ.
- 6–8 tuổi: chấm, vòng khoanh và dấu gạch cho bài thêm, bớt và chia đều.
- Từ 8 tuổi: vẽ thanh cho bài so sánh và số lớn hơn, vẽ cho bài toán hai bước.
Có trẻ rất thích vẽ, có trẻ lúc đầu thấy chậm. Giữ cho phần vẽ thật ngắn và khen cách suy nghĩ, chứ không khen nét vẽ. Một khi trẻ thấy hình vẽ nhanh làm bài khó trở nên dễ hơn, phần lớn sẽ tự làm.
Trong Dologi, câu đố "Đổi trái cây" cho xem những thẻ đổi, trong đó một quả đổi được vài quả loại khác, và con tính xem mình sẽ đổi được bao nhiêu. Vẽ trái cây thành từng nhóm, mỗi lần đổi một vòng khoanh, chính là kiểu hình vẽ giúp ích nhất.
Tóm lại
- Một hình vẽ nhanh biến bài toán có lời thành thứ trẻ nhìn thấy được.
- Dùng chấm, thanh, vòng khoanh và dấu hỏi, không cần hình chi tiết.
- Theo trình tự: đọc, vẽ điều đã biết, vẽ chuyện xảy ra, đánh dấu điều chưa biết, giải, kiểm tra.
- Luyện với bài gộp, so sánh và chia đều, chuyển sang vẽ thanh khi số lớn dần.
Đọc thêm: Toán tư duy là gì? Khác gì toán ở trường, có cần cho con đi học thêm không