Hãy để ý một bé nhỏ đang ghép tranh. Con cầm một mảnh lên, thử đặt vào, không vừa thì xoay xoay rồi thử lại, nhiều khi vài lần. Một bạn lớn hơn có thể chỉ liếc chỗ trống, xoay mảnh ghép một lần trên tay rồi đặt trúng ngay. Điều gì đã thay đổi? Bạn lớn hơn đã bắt đầu xoay mảnh ghép trong đầu trước khi xoay trên tay.
Kỹ năng này gọi là xoay hình trong đầu: hình dung một hình sẽ trông ra sao sau khi xoay. Đây là một phần của tư duy không gian, và lớn dần theo tuổi và qua luyện tập. Bài viết này giải thích kỹ năng đó là gì và chia sẻ vài cách đơn giản để rèn ở nhà.
Xoay hình trong đầu là gì
Là giữ hình ảnh của một hình trong đầu rồi xoay nó, như xoay một đồ vật thật, để xem nó sẽ trông thế nào.
- Xoay một hình thì đổi hướng của nó, nhưng nó vẫn là hình đó.
- Lật một hình (như nhìn trong gương) có thể tạo ra một hình khác. Chữ L lật mặt trông như chữ L ngược, và xoay kiểu gì cũng không khớp với hình ban đầu.
Trẻ thường thấy việc xoay dễ hơn việc phân biệt hình đã xoay với hình đã lật. Kỹ năng thứ hai đến muộn hơn, thường vào khoảng tuổi đi học.
Một kết quả nghiên cứu nổi tiếng ở người lớn: hình càng phải xoay nhiều thì người ta càng mất nhiều thời gian để quyết định hai hình có khớp nhau không. Như thể ta thật sự xoay hình từng chút một trong đầu.
Vì sao kỹ năng này có ích
- Ghép hình và xếp dựng: thấy trước mảnh ghép sẽ vừa ở đâu trước khi thử.
- Bản đồ và phương hướng: xoay bản đồ trong đầu cho khớp với hướng mình đang đứng.
- Hình học ở trường sau này: nhận ra hình tam giác, hình vuông đang nằm nghiêng.
- Đời sống hằng ngày: xếp đồ vào ba lô, cất giày vào hộp, bày bàn ăn.
Các kỹ năng không gian, trong đó có xoay hình trong đầu, có thể tiến bộ qua luyện tập. Những trò chơi nhỏ, đều đặn ở nhà là đủ để tạo khác biệt.
Bắt đầu với đồ vật thật
Trước khi xoay hình trong đầu, trẻ cần thật nhiều lần xoay đồ vật thật.
- Tranh ghép và hộp thả hình: để con tự do xoay các mảnh. Gọi tên việc con làm: "Con xoay thêm một chút, giờ thì vừa rồi."
- Khối gỗ: xếp một hình đơn giản và nhờ con xếp một hình giống hệt bên cạnh, nhưng quay về hướng khác.
- Hình cắt bằng bìa: cắt chữ L, chữ T hoặc hình ngôi nhà đơn giản từ bìa cứng. Xoay trên bàn và trò chuyện về nó.
Trò "đoán trước, xoay sau"
Trò này chuyển việc xoay từ đôi tay vào trong đầu.
- Đồ viền một hình bìa lên giấy.
- Nhờ con đoán hình sẽ trông thế nào sau một phần tư vòng (như kim đồng hồ đi từ số 12 đến số 3). Con có thể chỉ, tả bằng lời hoặc vẽ ra.
- Xoay hình bìa để kiểm tra. Con đoán đúng không?
- Đổi vai: con xoay hình, bố mẹ đoán.
Bắt đầu với hình đơn giản và xoay một phần tư vòng. Khi con thấy dễ, thử xoay nửa vòng hoặc dùng hình có nhiều góc hơn.
Xoay hay lật?
Với trẻ khoảng 6 tuổi trở lên, thêm một câu hỏi mới:
- Cắt hai hình chữ L giống hệt nhau bằng bìa. Lật một hình úp mặt xuống.
- Hỏi: "Con xoay hình này cho đến khi khớp với hình kia được không?" Con sẽ thấy chỉ xoay thôi thì không được.
- Trò chuyện: "Hình này bị lật, như soi gương. Xoay thì không sửa được."
Điều này nối rất tự nhiên với những chữ như b và d, vốn là bản lật của nhau.
Từ hình phẳng đến khối
- Nhìn từ phía khác: xếp một tháp khối nhỏ và hỏi: "Từ chỗ bố mẹ ngồi thì tháp trông thế nào?" Rồi đổi chỗ để kiểm tra.
- Ảnh đồ chơi: chụp một món đồ chơi từ một phía, rồi nhờ con xoay đồ chơi cho đến khi giống ảnh.
- Bóng đổ: rọi đèn pin vào một đồ vật và xoay từ từ. Bóng thay đổi thế nào?
Trò chơi theo độ tuổi
Mỗi trẻ phát triển theo nhịp riêng, nên độ tuổi dưới đây chỉ để tham khảo.
| Khoảng tuổi | Nên thử |
|---|---|
| 4–5 | Tranh ghép, hộp thả hình, xoay mảnh thật cho vừa |
| 5–6 | "Đoán trước, xoay sau" với hình bìa đơn giản, xoay một phần tư vòng |
| 6–8 | Xoay nửa vòng, phân biệt xoay hay lật, xếp khối theo hình vẽ |
| 8+ | Hình nhiều phần hơn, tranh khối nhìn từ các phía, xoay bản đồ |
Lời nói giúp trẻ suy nghĩ về không gian:
- "Xoay một phần tư vòng, như kim đồng hồ đi từ 12 đến 3."
- "Vẫn là hình đó, chỉ quay về hướng khác thôi."
- "Hình này bị xoay hay bị lật?"
Trong Dologi, chủ đề Không gian có câu đố "Khối xoay đi" để con tìm khối nào chính là khối ban đầu, chỉ bị xoay, và câu đố "Khối khác biệt" để con tìm khối duy nhất không giống các khối còn lại.
Tóm lại
- Xoay hình trong đầu là hình dung một hình sẽ trông thế nào sau khi xoay; kỹ năng này lớn dần theo tuổi và qua luyện tập.
- Bắt đầu bằng việc xoay đồ thật: tranh ghép, khối gỗ, hình cắt bằng bìa.
- Chơi "đoán trước, xoay sau": đoán rồi xoay giấy kiểm tra.
- Sau đó khám phá hình xoay và hình lật, và đồ vật trông thế nào khi nhìn từ phía khác.
Đọc thêm: Tư duy không gian là gì? Xếp hình, mê cung và gấp giấy cho trẻ