Cây không có miệng, cũng không có tay. Vậy nước dưới đất làm sao lên được tới tận ngọn lá? Câu hỏi này khó trả lời bằng lời với trẻ nhỏ. Nhưng chỉ cần một cành cần tây và một cốc nước pha màu, con sẽ tự nhìn thấy nước đi lên trong thân cây.
Thí nghiệm cần tây đổi màu rất hợp với trẻ khoảng 5–10 tuổi, vì nó diễn ra chậm: con phải đoán trước, quay lại xem nhiều lần và ghi lại từng lần. Bài này hướng dẫn cách bày, cách xem, và cách nói chuyện với con về điều đang xảy ra bên trong thân cây.
Chuẩn bị
- Hai, ba cành cần tây còn lá. Cành non ở giữa bó, lá màu nhạt, thường dễ thấy màu đổi hơn.
- Nếu có, thêm một bông hoa màu trắng còn cuống dài.
- Hai, ba chiếc cốc trong, nước, màu thực phẩm (cho đậm tay, chừng mười giọt mỗi cốc). Mỗi cốc một màu.
- Giấy, bút màu, một chiếc kính lúp nếu nhà có.
Bố mẹ dùng dao cắt lại gốc mỗi cành cho tươi, ngay trước khi cắm vào cốc. Phần dao là việc của người lớn; con lo pha màu, cắm cành và quan sát.
Đoán trước, rồi xem lại nhiều lần
Trước khi cắm, hỏi con: "Nếu để cần tây trong nước đỏ, con nghĩ chuyện gì sẽ xảy ra? Bao lâu thì thấy?" Ghi lời đoán lại.
Sau đó cắm cành vào cốc và hẹn giờ xem lại. Mỗi lần xem, con vẽ cành cần tây vào một ô, tô màu đúng như mình thấy.
| Lần xem | Lá | Thân | Con vẽ |
|---|---|---|---|
| Lúc vừa cắm | Xanh | Xanh | Ô thứ nhất |
| Sau vài giờ | Mép lá hơi đổi màu | Có vệt màu chạy dọc | Ô thứ hai |
| Sau một ngày | Gân lá rõ màu | Vệt màu rõ hơn | Ô thứ ba |
| Sau hai ngày | Nhiều lá ngả màu | Vệt màu lên tới ngọn | Ô thứ tư |
Bảng trên chỉ là ví dụ. Nhanh hay chậm tùy cành, tùy màu và tùy nhà ấm hay mát. Có khi phải sang ngày hôm sau mới thấy rõ, nên đừng lo nếu sau một giờ chưa có gì. Hàng tranh con vẽ chính là "phim chậm" của thí nghiệm: đặt cạnh nhau, con thấy màu leo dần lên từng chút.
Cắt ngang thân: những đường dẫn nước
Sau một ngày, bố mẹ cắt ngang một cành, cách gốc vài đốt ngón tay. Đưa lát cắt cho con xem, nhất là qua kính lúp.
Con sẽ thấy một hàng chấm màu nằm dọc theo mép cong của lát cắt. Mỗi chấm là đầu của một ống rất nhỏ chạy dọc suốt thân cây. Nước, và cả màu hòa trong nước, đi lên theo những ống này. Nếu bố mẹ chẻ dọc một đoạn thân, con còn thấy những sợi màu chạy dài như những con đường.
Hỏi con: "Những chấm này giống cái gì trong nhà mình?" Có con nói giống ống hút, có con nói giống ống nước. Cả hai đều là cách so sánh rất hay.
Vì sao nước đi lên được?
Giải thích cho con theo cách đơn giản:
- Lá luôn để nước bay hơi ra ngoài, chậm thôi nên mắt không thấy được.
- Nước trong các ống nhỏ nối liền thành một dòng, từ gốc lên tới lá. Nước ở lá bay đi thì nước ở dưới được kéo lên thế chỗ, giống như khi con hút nước bằng ống hút.
- Ống càng nhỏ, nước càng dễ leo lên. Con có thể thấy điều này bằng một mẩu khăn giấy: nhúng mép khăn vào nước màu, nước tự leo lên khăn giấy mà không ai kéo cả.
Con không cần nhớ tên gọi khoa học. Điều đáng giữ lại là ý: nước đi một đường liền từ rễ, qua thân, lên tới lá.
Thử thêm một chút
Khi con đã thấy cần tây đổi màu, mỗi câu hỏi dưới đây là một thí nghiệm mới. Nhớ mỗi lần chỉ thay đổi một điều, những thứ khác giữ như nhau.
- Có lá và không lá: hai cành giống nhau, một cành giữ lá, một cành bố mẹ bỏ hết lá. Cắm vào hai cốc cùng màu. Cành nào đổi màu nhanh hơn? Kết quả nói gì về việc của chiếc lá?
- Chỗ thoáng và chỗ kín: một cốc để gần cửa sổ thoáng gió, một cốc để trong góc khuất. Cốc nào lên màu trước?
- Bông hoa hai màu: bố mẹ dùng dao chẻ dọc phần cuống của một bông hoa trắng thành hai nửa, nhúng mỗi nửa vào một cốc màu khác nhau. Vài ngày sau, con đoán xem bông hoa sẽ ra sao.
- Màu nào lên rõ nhất: thử đỏ, xanh lam, vàng cùng lúc và xem màu nào nhìn rõ nhất trên lá.
Ghi mỗi thí nghiệm thành một hàng tranh như lần đầu, con sẽ có cả một cuốn sổ quan sát nhỏ.
Hàng tranh vẽ theo giờ của con là một dãy đổi dần từng bước. Trong Dologi, câu đố "Thêm dần, bớt dần" ở chủ đề Quy luật cũng nhờ con nhìn một dãy đổi dần như vậy rồi đoán bước tiếp theo.
Tóm lại
- Cắm cần tây hay hoa trắng vào nước màu, sau vài giờ tới một hai ngày con thấy màu leo lên tới lá.
- Cho con đoán trước, rồi vẽ lại cành cây mỗi lần xem để có một "phim chậm".
- Cắt ngang thân để thấy hàng chấm màu: đầu những ống nhỏ dẫn nước lên trên.
- Phần dao kéo là việc của bố mẹ; mỗi lần thử thêm chỉ thay đổi một điều.
Đọc thêm: Gieo hạt đậu: quan sát và ghi lại như nhà khoa học