Có những giai đoạn con nói chuyện khủng long cả ngày: con nào to nhất, con nào có sừng, con nào đi bằng hai chân. Thay vì chỉ kể thêm điều mới, bố mẹ có thể biến niềm say mê ấy thành câu đố. Con vẫn được chơi với những con vật mình thích, nhưng phải so sánh, tìm quy luật và loại trừ để tìm ra đáp án.
Bài này có bốn nhóm câu đố tự soạn, xếp từ dễ đến khó. Mỗi câu ghi tuổi hợp, có gợi ý theo nấc và đáp án. Chỉ cần giấy, bút chì, kéo và vài khủng long đồ chơi nếu nhà sẵn có.
Chuẩn bị và cách chơi
- Làm thẻ khủng long. Vẽ năm, sáu con khủng long đơn giản lên bìa cũ, mỗi con một màu, hoặc dùng khủng long đồ chơi.
- Chọn câu theo con. Tuổi ghi ở mỗi câu chỉ là ước chừng, mỗi trẻ một khác.
- Gợi ý theo nấc. Nấc 1 chỉ chỗ cần nhìn, nấc 2 gần lời giải hơn. Chờ con nghĩ một lúc rồi mới đưa nấc 1.
- Hỏi "sao con biết?" cả khi con trả lời đúng. Nói ra cách nghĩ là phần rèn tư duy nhiều nhất.
Xếp khủng long từ nhỏ đến lớn
Phần khởi động (khoảng 5–6 tuổi). Bày năm con khủng long cao thấp khác nhau, đố con xếp thành hàng từ con nhỏ nhất đến con lớn nhất. Xếp xong, hỏi tiếp: "Con nào đứng giữa?", "Con nào lớn thứ hai?".
Câu đố manh mối (khoảng 6–8 tuổi). Năm con khủng long tên theo màu: Xanh, Đỏ, Vàng, Tím và Cam. Con không nhìn thấy chúng, chỉ có manh mối:
- Con Xanh to hơn con Đỏ.
- Con Vàng nhỏ nhất.
- Con Tím to hơn con Xanh nhưng nhỏ hơn con Cam.
Xếp năm con từ nhỏ đến lớn.
- Gợi ý nấc 1: manh mối nào cho biết ngay vị trí của một con? Đặt con đó trước.
- Gợi ý nấc 2: ghép manh mối 1 và 3 lại: Đỏ nhỏ hơn Xanh, Xanh nhỏ hơn Tím, Tím nhỏ hơn Cam.
Đáp án: Vàng, Đỏ, Xanh, Tím, Cam. Cho con xếp thẻ thật theo từng manh mối, rồi kiểm lại mọi manh mối.
Dãy dấu chân có quy luật
Khoảng 5–8 tuổi. Vẽ dấu chân ba ngón lên giấy, hay in ngón tay lên đất nặn. Dấu to là của khủng long lớn, dấu nhỏ là của con nhỏ. Hỏi con dấu tiếp theo là to hay nhỏ.
- To, nhỏ, to, nhỏ, to, …
- To, to, nhỏ, to, to, nhỏ, to, …
- To, nhỏ, nhỏ, to, nhỏ, nhỏ, nhỏ, to, nhỏ, nhỏ, nhỏ, nhỏ, to, … Sau dấu to này có mấy dấu nhỏ?
- Gợi ý nấc 1: đọc to cả dãy và vỗ tay theo. Phần nào lặp lại?
- Gợi ý nấc 2 (câu 3): đếm số dấu nhỏ giữa hai dấu to liền nhau. Con số ấy thay đổi thế nào?
Đáp án: 1 là nhỏ. 2 là to (dãy lặp lại "to, to, nhỏ"). 3 là năm dấu nhỏ: số dấu nhỏ tăng dần 2, 3, 4, rồi 5. Dãy này lớn dần chứ không lặp lại y nguyên, nên hợp với trẻ khoảng 7–8 tuổi hơn.
Đổi vai: con tự xếp một dãy dấu chân, bố mẹ đoán dấu tiếp theo. Con phải chọn quy luật trước và giữ đúng tới cuối.
Chia vào hai vòng tròn
Khoảng 6–8 tuổi. Đặt hai vòng dây trên sàn, chồng lên nhau một phần. Vòng bên trái là "có sừng", vòng bên phải là "có gai trên lưng". Bố mẹ vẽ sáu thẻ:
| Thẻ | Khủng long trên thẻ |
|---|---|
| A | cổ dài, lưng trơn, không sừng |
| B | ba sừng trên đầu, lưng trơn |
| C | hàng gai trên lưng, không sừng |
| D | một sừng trên mũi, hàng gai trên lưng |
| E | hai sừng, lưng đầy gai |
| G | đầu to, tay ngắn, không sừng, lưng trơn |
Hỏi con: thẻ nào đặt vào đâu?
- Gợi ý nấc 1: với mỗi thẻ, hỏi hai câu: có sừng không? Có gai không?
- Gợi ý nấc 2: phần hai vòng chồng lên nhau dành cho con có cả hai. Con không có gì thì để ngoài cả hai vòng.
Đáp án: B chỉ ở vòng "có sừng", C chỉ ở vòng "có gai", D và E ở phần giữa, A và G nằm ngoài cả hai vòng.
Bản khó hơn (khoảng 8–9 tuổi). Bố mẹ đặt thẻ trước nhưng giấu tên vòng, để con đoán luật của mỗi vòng.
Con nào ở hang nào?
Câu thứ nhất (khoảng 7–8 tuổi). Có ba cái hang: hang đỏ, hang xanh và hang vàng. Mỗi hang có đúng một con khủng long: con cổ dài, con ba sừng và con gai lưng.
- Con cổ dài không ở hang đỏ.
- Con gai lưng không ở hang xanh, cũng không ở hang đỏ.
Kẻ một bảng ba nhân ba, ghi dấu nhân vào ô chắc chắn sai, dấu tích vào ô chắc chắn đúng.
- Gợi ý nấc 1: bắt đầu từ manh mối loại được nhiều hang nhất.
- Gợi ý nấc 2: con gai lưng chỉ còn một hang. Đánh dấu tích xong, gạch hang đó khỏi hai con còn lại.
| Hang đỏ | Hang xanh | Hang vàng | |
|---|---|---|---|
| Cổ dài | ✗ | ✓ | ✗ |
| Ba sừng | ✓ | ✗ | ✗ |
| Gai lưng | ✗ | ✗ | ✓ |
Đáp án: con gai lưng ở hang vàng, nên con cổ dài (không ở hang đỏ) ở hang xanh, còn con ba sừng ở hang đỏ.
Câu thứ hai (khoảng 8–9 tuổi). Ba hang nằm thành hàng: trái, giữa, phải. Vẫn ba con khủng long ấy.
- Con cổ dài ở ngay bên trái con ba sừng.
- Con gai lưng không ở hang bên phải.
- Gợi ý nấc 1: con cổ dài và con ba sừng đứng sát nhau. Có mấy cách đặt cặp đó?
- Gợi ý nấc 2: chỉ có hai cách: trái và giữa, hoặc giữa và phải. Thử từng cách với manh mối 2.
Đáp án: con gai lưng ở bên trái, con cổ dài ở giữa, con ba sừng ở bên phải. Nếu cặp cổ dài, ba sừng nằm ở trái và giữa thì con gai lưng phải sang bên phải, sai manh mối 2.
Trong Dologi, chủ đề Tư duy có dạng "Hai vòng tròn", nơi con xếp vật vào hai vòng giao nhau, và dạng "Ai ở nhà nào?", câu đố loại trừ giống câu con nào ở hang nào.
Tóm lại
- Niềm say mê khủng long là cớ tốt để con luyện so sánh, tìm quy luật, phân loại và loại trừ.
- Chọn câu theo con, gợi ý theo nấc, và hỏi "sao con biết?" cả khi con đúng.
- Bảng dấu tích, dấu nhân và hai vòng dây giúp cách nghĩ hiện ra trước mắt.
- Đổi vai cho con ra đề: xếp dãy dấu chân, đặt thẻ vào vòng hay viết manh mối cho bố mẹ giải.