Hãy tưởng tượng có hai chú rô-bốt. Một chú luôn nói thật. Chú kia luôn nói dối, lần nào cũng vậy. Ta không biết chú nào là chú nào, và trông chúng giống hệt nhau. Chỉ dựa vào lời chúng nói, con có tìm ra được không?
Câu đố người nói thật, người nói dối rất được trẻ lớn yêu thích vì nghe như có mẹo, nhưng lại giải được bằng suy luận cẩn thận. Chúng luyện một kỹ năng tư duy rất mạnh: "Giả sử điều này đúng. Điều gì sẽ xảy ra? Có dẫn tới mâu thuẫn không?"
Luật chơi
- Người nói thật chỉ nói những điều đúng.
- Người nói dối chỉ nói những điều sai. Không phải thỉnh thoảng: câu nào cũng sai.
- Không có ai ở giữa, trừ khi câu đố nói vậy.
Hãy chắc rằng con hiểu rõ "sai" là thế nào. Nếu người nói dối bảo "Bầu trời màu xanh lá", đó là nói dối. Nếu người nói dối bảo "Tôi luôn nói thật", đó cũng là nói dối, đúng như ta chờ đợi.
Cách giải: thử từng khả năng
Bí quyết là không đoán, mà kiểm tra. Với mỗi nhân vật, hãy hỏi:
| Giả sử... | Thì câu nói của họ... | Mọi thứ có khớp không? |
|---|---|---|
| ...họ nói thật | Đúng | Đối chiếu với các dữ kiện khác |
| ...họ nói dối | Sai | Đối chiếu với các dữ kiện khác |
Nếu một khả năng dẫn tới điều không thể (một mâu thuẫn), khả năng đó bị loại. Điều còn lại chính là đáp án. Viết ra giấy giúp rất nhiều, nhất là lúc đầu.
Câu đố 1: chú rô-bốt khoe khoang
Có hai chú rô-bốt, Xanh và Vàng. Một chú luôn nói thật, một chú luôn nói dối.
Xanh nói: "Cả hai chúng tôi đều là kẻ nói dối."
Ai là người nói thật?
Câu đố 2: giống hay khác?
Lần này mỗi chú rô-bốt có thể thuộc loại nào cũng được. Có thể cả hai nói thật, có thể cả hai nói dối, có thể mỗi chú một loại.
Đỏ nói: "Tôi và Lam cùng một loại." Lam nói: "Tôi và Đỏ khác loại."
Mỗi chú rô-bốt thuộc loại nào?
Câu đố 3: hai cánh cửa
Con đứng trước hai cánh cửa. Một cửa dẫn tới kho báu, cửa kia dẫn tới căn phòng trống. Mỗi cửa có một người gác. Một người gác luôn nói thật, người kia luôn nói dối, nhưng con không biết ai là ai. Con được hỏi một người gác một câu hỏi.
Hỏi câu gì để chắc chắn tìm ra kho báu?
Đáp án
- Câu đố 1: Vàng nói thật. Giả sử Xanh nói thật: khi đó "cả hai đều nói dối" là đúng, nghĩa là Xanh nói dối. Mâu thuẫn. Vậy Xanh nói dối, và "cả hai đều nói dối" là sai, nghĩa là Vàng không phải kẻ nói dối.
- Câu đố 2: Đỏ nói dối, Lam nói thật. Hai câu nói ngược nhau, nên đúng một câu đúng. Nếu Đỏ nói thật thì hai chú cùng loại, tức Lam cũng nói thật, nhưng khi đó cả hai câu đều đúng, điều không thể. Vậy Đỏ nói dối, hai chú khác loại, và câu của Lam đúng.
- Câu đố 3: Hỏi một người gác bất kỳ: "Người gác kia sẽ nói cửa nào dẫn tới kho báu?" Rồi chọn cửa còn lại. Nếu hỏi người nói thật, người đó thuật lại đúng câu trả lời sai của người nói dối. Nếu hỏi người nói dối, người đó nói sai về câu trả lời đúng của người nói thật. Đằng nào con cũng nghe được cánh cửa sai.
Câu đố 3 khó cả với người lớn. Hãy vẽ cả hai trường hợp ra giấy và diễn lại bằng hai món đồ chơi.
Mẹo và tự nghĩ ra câu đố
- Diễn lại. Giao vai cho đồ chơi hoặc người trong nhà và để họ nói lời thoại.
- Dùng bảng. Ghi "nếu đúng" và "nếu sai" cho từng nhân vật rồi gạch trường hợp bị vỡ.
- Bắt đầu từ đáp án. Muốn nghĩ ra câu đố, hãy quyết định trước ai nói dối, rồi viết một câu nói chỉ đúng theo một cách.
- Thử lại. Kiểm tra xem chỉ có một đáp án khớp. Nếu hai đáp án đều được, đổi một câu nói.
Mốc tuổi chỉ là ước chừng: nhiều trẻ thích câu 1 từ khoảng 9 tuổi, câu 2 từ khoảng 10 tuổi, câu 3 từ khoảng 11–12 tuổi, nhưng mỗi trẻ một khác.
Tóm lại
- Người nói thật luôn nói điều đúng; người nói dối luôn nói điều sai.
- Thử từng khả năng và tìm chỗ mâu thuẫn thay vì đoán.
- Bắt đầu với câu đố một bước rồi tiến dần tới câu hai cánh cửa.
- Diễn lại câu đố, dùng một cái bảng đơn giản, và tự nghĩ ra câu đố của riêng mình.