"Con ốc sên ban ngày leo được 3 mét, ban đêm tụt xuống 2 mét. Giếng sâu 10 mét thì mấy ngày ốc leo ra khỏi giếng?" Phần lớn mọi người, kể cả người lớn, trả lời ngay "10 ngày", và sai. Những câu đố như vậy rất hợp với trẻ khoảng 8–12 tuổi, vì cái bẫy không nằm ở phép tính. Cái bẫy là trả lời quá nhanh. Cách gỡ là một thói quen có ích cả ngoài câu đố: chậm lại và vẽ ra.
Dưới đây là tám câu đố dễ sai kinh điển chia làm ba nhóm, kể lại bằng lời của chúng tôi. Các bảng ghi đề, đáp án nhiều người buột miệng và một gợi ý. Đáp án đầy đủ cùng cách làm lại bằng đồ thật nằm ở mục thứ năm. Cứ để con nói đáp án đầu tiên, rồi bảo: "Con vẽ ra kiểm tra xem."
Vì sao đáp án nhanh dễ hấp dẫn
Khi đọc một bài toán có lời, đầu óc ta chộp lấy các con số và nghĩ ngay tới phép tính dễ thấy nhất: 10 mét, mỗi ngày lên 1 mét thì 10 ngày; 5 đoạn thì 5 lần cưa. Các câu đố này được đặt sao cho phép tính dễ thấy trông có vẻ đúng nhưng bỏ sót một chi tiết.
Vì thế gợi ý tốt nhất không phải "nghĩ kỹ vào" mà là "vẽ cho bố mẹ xem". Một hình vẽ nhanh, một hàng chấm, một sợi dây hay vài que tính làm chi tiết bị sót hiện ra. Nhiều trẻ bất ngờ vì hình vẽ hay thắng đáp án đầu tiên của mình đến thế, và chính sự bất ngờ đó là bài học.
Đếm khoảng, không đếm vật
| Câu | Đề | Đáp án dễ buột miệng | Gợi ý |
|---|---|---|---|
| 1 | Cưa một khúc gỗ thành 5 đoạn. Mỗi lần cưa mất 2 phút. Cưa hết mất bao lâu? | 10 phút | Vẽ khúc gỗ và đánh dấu những chỗ cưa |
| 2 | Một hàng rào thẳng dài 10 mét, cứ 2 mét cắm một cọc, cắm cả ở hai đầu. Có bao nhiêu cọc? | 5 cọc | Vẽ một đường thẳng, cứ 2 ô chấm một chấm rồi đếm chấm |
| 3 | Con đọc sách từ trang 12 đến trang 20, đọc cả hai trang đó. Con đã đọc mấy trang? | 8 trang | Viết lần lượt từng số trang rồi đếm |
| 4 | Lúc 4 giờ, đồng hồ đánh 4 tiếng chuông, từ tiếng đầu đến tiếng cuối mất 6 giây. Lúc 8 giờ thì mất bao lâu? | 12 giây | Vẽ 4 tiếng chuông thành 4 chấm: giữa chúng có mấy khoảng? |
Bốn câu này chung một ý: có các vật (đoạn gỗ, cọc, trang sách, tiếng chuông) và có các khoảng giữa chúng, và hai con số đó không bằng nhau.
Ngày leo đêm tụt, nhân đôi mỗi ngày
| Câu | Đề | Đáp án dễ buột miệng | Gợi ý |
|---|---|---|---|
| 5 | Một con ốc sên ở đáy giếng sâu 10 mét. Mỗi ngày nó leo lên 3 mét, mỗi đêm tụt xuống 2 mét. Đến ngày thứ mấy ốc ra khỏi giếng? | Ngày thứ 10 | Vẽ cái giếng, mỗi mét một vạch, rồi theo con ốc từng ngày |
| 6 | Một đám bèo cứ mỗi ngày lại lan rộng gấp đôi. Đến ngày thứ 10 thì bèo phủ kín ao. Ngày thứ mấy bèo phủ nửa ao? | Ngày thứ 5 | Bắt đầu từ ngày thứ 10 rồi lùi lại một ngày |
Bẫy nằm trong câu chữ
| Câu | Đề | Đáp án dễ buột miệng | Gợi ý |
|---|---|---|---|
| 7 | Một cây bút chì và một cục tẩy giá 12 đồng. Bút chì đắt hơn cục tẩy 10 đồng. Cục tẩy giá bao nhiêu? | 2 đồng | Nếu tẩy giá 2 đồng thì bút chì giá bao nhiêu, cộng lại được bao nhiêu? |
| 8 | 3 bạn gấp xong 3 chiếc thuyền giấy trong 3 phút. Cần mấy bạn để gấp 6 chiếc thuyền trong 6 phút? | 6 bạn | Một bạn gấp một chiếc thuyền mất bao lâu? |
Câu 7 rất hợp để đố cả nhà. Mời mọi người nói đáp án trước khi tính, rồi cùng kiểm tra bằng cách đặt từng đáp án trở lại vào đề.
Đáp án và cách kiểm tra bằng dây, que tính
- 8 phút. Năm đoạn chỉ cần 4 lần cưa. Kiểm tra: xếp 5 que tính nối nhau; các khe giữa chúng chính là những lần cưa.
- 6 cọc. Hàng rào có 5 khoảng 2 mét, và số cọc nhiều hơn số khoảng một. Kiểm tra: trải một sợi dây trên sàn, cứ hai bước chân đặt một món đồ chơi.
- 9 trang. 20 − 12 = 8 là số khoảng; con đọc cả hai trang đầu và cuối nên cộng thêm một. Kiểm tra: mở một cuốn sách thật và đếm từng trang.
- 14 giây. 4 tiếng chuông có 3 khoảng, mỗi khoảng 2 giây. 8 tiếng chuông có 7 khoảng: 7 × 2 = 14. Kiểm tra: vỗ tay 4 lần cho một người bấm giờ, rồi vỗ 8 lần.
- Ngày thứ 8. Sau 7 ngày 7 đêm, ốc ở độ cao 7 mét. Ngày thứ 8 ốc leo thêm 3 mét, chạm 10 mét và ra khỏi giếng trước khi trời tối. Kiểm tra: dùng thước kẻ hay dải giấy có 10 vạch, đẩy một đồng xu lên 3 vạch rồi xuống 2 vạch.
- Ngày thứ 9. Bèo gấp đôi mỗi ngày, nên ngày trước khi kín ao thì bèo phủ một nửa. Kiểm tra: vẽ cái ao là dải 16 ô, tô 1, 2, 4, 8, 16 ô cho các ngày thứ 6 đến thứ 10.
- 1 đồng. Nếu tẩy giá 2 đồng thì bút chì giá 12 đồng, cộng lại là 14. Tẩy giá 1 đồng, bút chì 11 đồng: 11 + 1 = 12, và 11 hơn 1 đúng 10. Kiểm tra: lấy 12 hạt đậu chia hai đống sao cho một đống nhiều hơn đống kia 10 hạt.
- 3 bạn. Mỗi bạn gấp 1 chiếc thuyền mất 3 phút, nên 6 phút gấp được 2 chiếc. 3 bạn gấp được 6 chiếc. Kiểm tra: gấp thật với đồng hồ bấm giờ, hoặc dùng hạt đậu thay cho thuyền.
Khi con đã có đáp án đúng, hãy nhờ con giải thích đáp án nhanh sai ở đâu. Nói được "bẫy là số lần cưa ít hơn số đoạn" quý hơn chính đáp án. Rồi rủ con tự đặt một câu đố cùng kiểu để đố bố mẹ: một hàng cây, một cái thang có bậc, một đoàn tàu có toa.
Trong Dologi, câu đố "Nhảy trên trục số" ở chủ đề Toán học rèn đúng kiểu đếm cẩn thận này: đếm số bước nhảy chứ không đếm các vạch trên trục.
Tóm lại
- Ở những câu đố này, phép tính dễ; cái bẫy là trả lời trước khi hình dung ra chuyện trong đề.
- Gợi ý tốt nhất là "Con vẽ ra xem": một hàng chấm, hình cái giếng, một dải ô vuông.
- Nhiều bẫy xoay quanh khoảng và vật: đoạn gỗ và lần cưa, cọc và khoảng trống, tiếng chuông và quãng nghỉ.
- Kiểm tra mọi đáp án bằng cách đặt lại vào đề, rồi để con tự nghĩ một câu đố cùng kiểu.