Nhiều trẻ mê vũ trụ: hỏi vì sao trăng lúc tròn lúc khuyết, hành tinh nào to nhất, tên lửa bay lên bằng cách nào. Sự tò mò ấy là chỗ bắt đầu rất tốt cho câu đố. Con vừa nhớ thêm vài điều về bầu trời, vừa tập loại trừ, sắp thứ tự và đếm có hệ thống.
Bài này có bốn nhóm câu đố tự soạn, mỗi nhóm ghi tuổi hợp, có gợi ý theo nấc và đáp án. Chỉ cần giấy, bút chì và vài tấm thẻ cắt từ bìa cũ.
Cách dùng bộ câu đố
- Chọn theo con, không theo tuổi. Tuổi ghi ở mỗi câu chỉ là ước chừng. Con thấy dễ thì sang câu sau, thấy khó thì lùi lại.
- Đọc đề, rồi chờ. Để con nghĩ một lúc trước khi gợi ý. Im lặng một chút không có nghĩa là con bí.
- Gợi ý theo nấc. Mỗi câu có hai nấc gợi ý: nấc 1 chỉ chỗ cần nhìn, nấc 2 gần với lời giải hơn. Đưa nấc 1 trước.
- Hỏi "sao con biết?". Khi con trả lời, kể cả khi đúng, mời con nói cách nghĩ. Đó là phần rèn tư duy nhất.
Đoán hành tinh qua manh mối
Phần khởi động (khoảng 6–8 tuổi). Bố mẹ đọc, con đoán. Có thể vẽ sẵn mặt trời và tám hành tinh cho con nhìn.
- Tôi ở gần mặt trời nhất. Tôi là hành tinh nào?
- Người ta gọi tôi là "hành tinh đỏ" vì đất đá của tôi có màu đỏ cam.
- Tôi là hành tinh lớn nhất.
- Tôi có vành đai to và sáng nhất, nhìn qua kính thiên văn nhỏ cũng thấy.
- Tôi có nước, không khí, và là nơi con đang sống.
Đáp án: 1 Sao Thủy, 2 Sao Hỏa, 3 Sao Mộc, 4 Sao Thổ, 5 Trái Đất.
Câu đố suy luận (khoảng 8–10 tuổi). Ba tấm thẻ úp trên bàn, trái, giữa và phải. Dưới mỗi thẻ là một hành tinh: Sao Thủy, Sao Hỏa hoặc Sao Thổ.
- Hành tinh gần mặt trời nhất nằm ngay bên trái hành tinh có vành đai.
- Hành tinh đỏ không nằm ở bên phải.
Thẻ nào là hành tinh nào?
- Gợi ý nấc 1: manh mối đầu nói hai thẻ đứng sát nhau. Chúng có thể nằm ở những chỗ nào?
- Gợi ý nấc 2: chỉ có hai cách: Thủy, Thổ ở trái và giữa, hoặc ở giữa và phải. Thử từng cách với manh mối thứ hai.
Đáp án: Sao Hỏa bên trái, Sao Thủy ở giữa, Sao Thổ bên phải. Nếu Thủy và Thổ ở trái và giữa thì Sao Hỏa phải nằm bên phải, sai manh mối thứ hai.
Xếp hình trăng từ trăng non đến trăng tròn
Khoảng 6–9 tuổi. Bố mẹ vẽ năm hình tròn lên năm tấm thẻ rồi tô đen một phần mỗi hình, phần còn trắng là phần trăng sáng:
- Thẻ A: sáng gần hết, chỉ tối một mảnh nhỏ ở mép.
- Thẻ B: tối hết.
- Thẻ C: sáng một nửa.
- Thẻ D: sáng hết.
- Thẻ E: sáng một vệt mỏng hình lưỡi liềm.
Xáo thẻ, rồi đố con xếp từ trăng non đến trăng tròn.
- Gợi ý nấc 1: trăng non là lúc ta gần như không thấy trăng. Thẻ nào giống thế?
- Gợi ý nấc 2: sau đó phần sáng mỗi đêm một to hơn. Xếp các thẻ theo phần trắng từ nhỏ đến lớn.
Đáp án: B, E, C, A, D. Mặt trăng không tự phát sáng: ta thấy phần được mặt trời chiếu vào. Trong khoảng một tháng, phần sáng ta nhìn thấy lớn dần đến trăng tròn rồi nhỏ dần. Câu đố chỉ xét phần sáng to hay nhỏ, vì phía sáng nằm bên trái hay bên phải còn tùy con đang ở nửa nào của Trái Đất.
Muốn kiểm tra đáp án ngoài đời, cả nhà ngắm trăng vài tối trong tuần và vẽ lại hình trăng mỗi tối vào một ô lịch.
Đếm hình trong chiếc tên lửa
Khoảng 6–8 tuổi. Bố mẹ vẽ một chiếc tên lửa theo đúng mô tả: thân là một hình chữ nhật dựng đứng, mũi là một tam giác, hai bên thân có hai cánh tam giác, trên thân có ba cửa sổ tròn, dưới đáy có hai ống phụt lửa là hai hình chữ nhật nhỏ.
Hỏi con: có bao nhiêu hình tròn, bao nhiêu tam giác, bao nhiêu hình chữ nhật? Tất cả bao nhiêu hình?
- Gợi ý nấc 1: đếm từng loại một, tô màu mỗi hình đã đếm.
- Gợi ý nấc 2: đếm từ trên xuống: mũi, cửa sổ, cánh, thân, ống.
Đáp án: 3 hình tròn, 3 tam giác, 3 hình chữ nhật, tất cả 9 hình.
Bản khó hơn (khoảng 8–10 tuổi). Kẻ thêm một đường ngang chia thân thành hai ngăn. Giờ có bao nhiêu hình chữ nhật? Đáp án: 5. Hai ngăn nhỏ, chính cái thân cả khối vẫn là một hình chữ nhật, cộng với hai ống. Nhiều trẻ quên đếm hình lớn chứa các hình nhỏ, đúng như khi đếm tam giác.
Đếm ngược và nối sao
Đếm ngược để phóng tên lửa (khoảng 7–10 tuổi). Tìm số còn thiếu:
- 10, 8, 6, …, 2, …
- 20, 15, 10, …, 0
- 10, 9, 7, 4, …
- Gợi ý nấc 1: mỗi lần bớt đi bao nhiêu?
- Gợi ý nấc 2: ở dãy thứ ba, số bớt đi không giống nhau mà tăng dần.
Đáp án: 1 là 4 và 0 (mỗi lần bớt 2). 2 là 5 (mỗi lần bớt 5). 3 là 0 (bớt 1, rồi 2, rồi 3, rồi 4).
Nối sao thành chòm (khoảng 6–9 tuổi). Đổi vai: con chấm bảy, tám ngôi sao lên giấy, đánh số theo thứ tự, nghĩ trước sẽ nối ra hình gì. Bố mẹ đoán hình trước khi nối, rồi nối theo số để kiểm tra. Muốn khó hơn, con đánh số cách 2 (2, 4, 6…) hay đếm ngược. Tự ra đề buộc con nghĩ trước toàn bộ hình, cũng là một kiểu câu đố.
Nếu con thích kiểu đếm hình và tìm quy luật này, chủ đề Không gian và Quy luật trong Dologi có thêm nhiều câu đố hình để con luyện theo mức của mình.
Tóm lại
- Vũ trụ là chủ đề nhiều trẻ mê: dùng nó để luyện loại trừ, sắp thứ tự và đếm có hệ thống.
- Chọn câu theo con, gợi ý theo nấc, và luôn hỏi "sao con biết?".
- Câu đố trăng có thể kiểm tra bằng cách ngắm trăng thật vài tối.
- Cho con đổi vai ra đề, ví dụ chấm sao và đánh số cho bố mẹ nối.
Đọc thêm: Câu đố "đếm hình": có bao nhiêu tam giác trong hình?