Nhiều bố mẹ băn khoăn có nên dạy con chơi cờ vua không, và nên dạy khi nào. Ta hay nghe những lời hứa lớn rằng cờ vua làm trẻ thông minh hơn hay giỏi toán hơn. Tốt nhất nên thận trọng với những lời ấy: cờ vua không cần phải "tăng" điều gì mới đáng để chơi.
Điều cờ vua thật sự mang lại là một trò chơi phong phú, điềm tĩnh, nơi trẻ luyện chờ đến lượt, nghĩ về kế hoạch của người chơi bên kia và sống với kết quả của những lựa chọn của mình. Bài này nói về thời điểm trẻ thường sẵn sàng, cách dạy từng bước và cách giữ cho trò chơi luôn vui.
Mấy tuổi thì bắt đầu?
Không có độ tuổi cố định. Có thể tham khảo đại khái:
- Khoảng 4–5 tuổi: nhiều trẻ thích các quân cờ và bàn cờ, có thể học cách đi của một, hai quân qua những trò chơi đơn giản. Một ván đầy đủ thường quá dài.
- Khoảng 6–7 tuổi: nhiều trẻ học được hết cách đi và chơi được ván ngắn khi có người giúp, nhất là trẻ vốn thích trò chơi trên bàn.
- Từ 8 tuổi: trẻ có thể bắt đầu nghĩ về kế hoạch, bảo vệ quân và những đòn chiến thuật đơn giản.
Dấu hiệu tốt nhất không phải tuổi mà là sự hứng thú. Nếu con cứ đòi chơi, con đã sẵn sàng cho bước tiếp theo. Nếu con chán sau vài phút, hãy chơi ngắn và để hôm khác quay lại.
Dạy từng quân một
Học cả sáu loại quân và mọi luật cùng lúc thì quá sức. Hãy giới thiệu một, hai quân mỗi lần, mỗi quân đi kèm một trò chơi nhỏ:
| Trò chơi nhỏ | Quân dùng | Trẻ luyện được gì |
|---|---|---|
| Đua tốt | Chỉ có tốt | Đi thẳng lên, ăn chéo, ai sang được bên kia trước |
| Xe săn tốt | Một quân xe đấu vài quân tốt | Đi theo đường thẳng, tính nước ăn |
| Mã nhảy | Một quân mã | Nước đi hình chữ L khác thường |
| Bảo vệ vua | Vua cùng vài quân | Giữ vua an toàn, ý niệm "chiếu" |
Chơi mỗi trò nhỏ cho tới khi thấy dễ, rồi thêm quân mới. Khi chơi tới ván đầy đủ, quân nào con cũng đã quen.
Kiểm tra an toàn trước mỗi nước đi
Phần lớn những ván đầu tiên thua vì để một quân ở chỗ bị ăn dễ dàng. Hãy dạy một bước kiểm tra an toàn ngắn, giống những câu hỏi trong cờ ca-rô ba ô:
- "Bạn vừa đi nước gì? Bạn đang dọa gì?"
- "Quân mình định đi, tới chỗ mới có an toàn không?"
- "Đi xong, có quân nào của mình bị bỏ trống không ai bảo vệ không?"
Lúc đầu, hãy cùng nói to các câu này. "Ừm, quân mã của bố mẹ vừa đi tới đây. Giờ con ăn được gì?" Thói quen nhìn bàn cờ từ phía bên kia là một trong những điều quý nhất cờ vua dạy cho trẻ.
Trẻ được luyện những gì
Không thổi phồng, cờ vua cho trẻ luyện tập đều đặn:
- Kiên nhẫn: chờ tới lượt và không vội vàng đi quân.
- Lập kế hoạch: nghĩ "nếu mình làm thế này thì chuyện gì xảy ra tiếp?"
- Nhìn từ góc của người khác: hình dung đối thủ đang muốn làm gì.
- Đối diện với sai lầm: ai chơi cũng mất quân, thua ván; đó là một phần của việc học.
- Tập trung: một ván cờ đòi hỏi chú ý trong nhiều phút.
Những kỹ năng này lớn lên chậm rãi và thể hiện ngay trong ván cờ. Chúng có lan sang những lĩnh vực khác hay không thì mỗi trẻ một khác.
Giữ cho việc học thật vui
- Ván cờ ngắn thôi. Trò chơi nhỏ và buổi chơi ngắn tốt hơn một ván dài kết thúc bằng nước mắt.
- Thỉnh thoảng chơi chung một phe, cùng nghĩ to xem nước nào hay nhất.
- Cho đi lại khi đang học. Nói "Con chắc chưa? Nhìn quân hậu của con xem" không phải là gian lận; đó là dạy.
- Nói chuyện về thua. Khen những nước đi hay, kể cả của đối thủ, và bắt tay nhau sau ván cờ.
- Câu lạc bộ, nếu con mê. Nếu con muốn chơi nhiều hơn, câu lạc bộ cờ ở trường hay gần nhà sẽ cho con thêm bạn và đối thủ mới.
Dologi không có cờ vua, nhưng câu đố "Gạt ghi" đòi hỏi kiểu suy nghĩ tương tự: con gạt các ghi đường ray để đoàn tàu về đúng ga, phải dò cả lộ trình trong đầu trước khi tàu chạy, gần giống việc kiểm tra một nước cờ trước khi đi.
Tóm lại
- Không có độ tuổi hoàn hảo; nhiều trẻ bắt đầu được với trò chơi nhỏ từ khoảng 5 tuổi và ván đầy đủ từ khoảng 6–7 tuổi.
- Dạy từng quân một, mỗi quân một trò chơi nhỏ.
- Luyện bước kiểm tra an toàn ngắn trước mỗi nước đi.
- Coi trọng kiên nhẫn, lập kế hoạch và tinh thần thể thao, giữ ván cờ ngắn và vui.