Con làm bài 52 − 17 và viết ra 45. Bố mẹ nhìn vào thấy ngay là sai, nhưng con lại rất tự tin. Hỏi lại, con giải thích: "2 trừ 7 không được, nên con lấy 7 trừ 2 bằng 5. 5 trừ 1 bằng 4."
Đây là lỗi rất hay gặp khi trẻ bắt đầu học phép trừ có nhớ, thường vào khoảng 7–9 tuổi tùy chương trình. Con không cẩu thả: con đang dùng một luật nghe có vẻ hợp lý. Bài này giúp bố mẹ hiểu luật đó từ đâu ra và sửa bằng đồ vật trước, giấy bút sau.
Vì sao con ra 45
Khi mới học trừ, con gặp toàn phép tính một chữ số như 7 − 2, 9 − 4. Số lớn luôn đứng trước, nên con rút ra một luật: "lấy số lớn trừ số nhỏ". Luật này đúng suốt một thời gian dài.
Đến 52 − 17, con nhìn từng cột như những phép tính riêng: cột đơn vị có 2 và 7, cột chục có 5 và 1. Theo luật cũ, con lấy 7 − 2 và 5 − 1. Điều con chưa thấy là:
- 52 không phải "số 5 và số 2" đứng cạnh nhau, mà là 5 chục và 2 đơn vị.
- Ở cột đơn vị, số 2 thuộc về 52, số 7 thuộc về 17. Đổi chỗ hai số đó là đổi cả bài toán.
- Khi không đủ đơn vị để bớt, phải đổi một chục thành mười đơn vị. Đó chính là chỗ "nhớ".
Một câu hỏi giúp con tự thấy chỗ lạ: "52 bớt đi gần 20 thì còn khoảng bao nhiêu?" Nếu con trả lời "khoảng 30", thì 45 nghe đã không ổn.
Làm bằng que tính bó chục
Chuẩn bị vài chục que (que kem, que tăm to, ống hút cắt ngắn) và dây chun. Cùng con bó từng nhóm mười que thành một bó. Việc tự tay bó giúp con nhớ rằng một bó chính là mười que.
Làm 52 − 17 như sau:
| Bước | Con làm gì | Trên bàn còn |
|---|---|---|
| 1 | Bày 52: năm bó và hai que rời | 5 bó, 2 que |
| 2 | Phải bớt 7 que rời, nhưng chỉ có 2. Tháo một bó ra | 4 bó, 12 que |
| 3 | Bớt 7 que rời | 4 bó, 5 que |
| 4 | Bớt 1 bó | 3 bó, 5 que |
| 5 | Đếm lại: ba bó và năm que | 35 |
Bước 2 là bước quan trọng nhất. Hãy để con tự nhận ra "không đủ que" trước khi bố mẹ gợi ý tháo bó. Khi tháo xong, hỏi con: "Số que trên bàn có thay đổi không?" Không, vẫn là 52, chỉ là cách xếp khác đi.
Bắt đầu bằng những phép dễ, chỉ cần tháo một bó và số trừ có một chữ số, như 32 − 5 hay 41 − 8. Khi con làm chắc, chuyển sang 52 − 17, 63 − 29.
Từ que tính sang giấy
Đừng chuyển thẳng từ que sang phép tính cột. Đi qua một bước vẽ ở giữa:
- Vẽ chục và đơn vị. Mỗi chục là một gạch dài, mỗi đơn vị là một chấm. 52 là năm gạch và hai chấm.
- Tháo một chục trên hình. Gạch chéo một gạch dài, vẽ thêm mười chấm bên cạnh.
- Bớt. Gạch chéo bảy chấm và một gạch dài. Đếm phần còn lại.
- Viết phép tính cột. Lúc này con mới viết, và mỗi bước trên giấy đều khớp với một bước đã làm bằng tay.
Trước mỗi cột, tập cho con một câu hỏi cố định: "Ở trên có đủ để bớt không?" Nếu không đủ thì phải nhớ, nếu đủ thì trừ bình thường. Câu hỏi này thay cho luật "lấy số lớn trừ số nhỏ".
Cách ghi "nhớ" trên giấy mỗi trường dạy một kiểu. Có nơi gạch số 5 ở hàng chục thành 4. Có nơi viết "12 trừ 7 bằng 5, viết 5 nhớ 1", rồi cộng số nhớ vào hàng chục của số trừ: "1 thêm 1 bằng 2, 5 trừ 2 bằng 3". Hai cách cho cùng kết quả. Khi con viết bài, hãy theo đúng cách cô dạy; que tính chỉ để con hiểu vì sao phải nhớ.
Thử lại bằng phép cộng
Phép trừ có một cách kiểm tra rất gọn: lấy kết quả cộng với số trừ, phải ra số bị trừ.
- 35 + 17 = 52. Đúng.
- 45 + 17 = 62, không phải 52. Vậy 45 sai.
Tập cho con thói quen làm hai việc với mỗi phép trừ có nhớ: ước lượng trước ("52 bớt gần 20, còn khoảng 30") và thử lại sau bằng phép cộng. Khi tự phát hiện được bài sai của mình, con ít cần bố mẹ đứng cạnh soát từng phép.
Khi con vẫn sai nhiều lần
- Quay lại đồ thật. Sai liên tục thường là dấu hiệu con viết nhanh hơn con hiểu. Vài buổi làm bằng que tính không phải là lùi bước.
- Ít phép mỗi lần. Ba đến năm phép làm kỹ có ích hơn một trang làm vội.
- Hỏi thay vì sửa. Thay cho câu "sai rồi", hỏi: "Ở cột này, trên có đủ để bớt không?" Để con tự tìm ra chỗ sai.
- Kiểm tra các phép không nhớ. Nếu con cũng hay sai cả 58 − 23, có thể con chưa vững hàng chục, hàng đơn vị. Chơi bó que và đổi que thêm một thời gian.
Nếu sau nhiều tuần con vẫn rất vất vả với phép tính, bố mẹ có thể trao đổi với cô giáo để cùng tìm cách giúp con.
Trong chủ đề Toán học của Dologi, câu đố "Nhảy trên trục số" có cả những bước nhảy lùi. Mỗi bước lùi là một phép trừ con nhìn thấy được: số nhỏ đi bao nhiêu thì thỏ lùi lại bấy nhiêu bước.
Tóm lại
- Con ra 52 − 17 = 45 vì đang dùng luật cũ "lấy số lớn trừ số nhỏ" cho từng cột.
- Que tính bó chục giúp con thấy: không đủ đơn vị thì tháo một chục thành mười đơn vị.
- Đi từ đồ thật, sang hình vẽ, rồi mới tới phép tính cột; viết theo đúng cách cô dạy.
- Ước lượng trước, thử lại bằng phép cộng sau, để con tự bắt được lỗi của mình.
Đọc thêm: Cách tính ở nhà khác cách cô dạy: con bối rối, bố mẹ làm gì