Con gõ một câu hỏi, vài giây sau nhận được câu trả lời thân thiện, chắc chắn, đôi khi còn kèm câu đùa hay lời khen "câu hỏi hay quá!". Với trẻ, cảm giác ấy giống như đang nói chuyện với một người bạn rất giỏi. Có trẻ bắt đầu hỏi máy lời khuyên, kể chuyện trong ngày cho máy nghe, hay tin hết mọi điều máy nói.
Chương trình trò chuyện dùng trí tuệ nhân tạo là công cụ có ích, nhưng trẻ cần được giúp để hiểu phía bên kia màn hình là gì. Bài này giải thích máy tạo ra câu trả lời thế nào bằng lời trẻ hiểu được, gợi ý một thí nghiệm làm cùng con và những luật trong nhà nên đặt ngay từ đầu.
Máy tạo ra câu trả lời thế nào
Chương trình trò chuyện đã được cho "đọc" một lượng văn bản khổng lồ: sách, trang web, các cuộc hội thoại. Từ đó máy học được chữ nào hay đi sau chữ nào. Khi con hỏi, máy ghép câu trả lời từng chút một, mỗi lần chọn những chữ có vẻ hợp nhất để đi tiếp.
Vì vậy câu trả lời nghe rất tự nhiên. Nhưng điều đó cũng có nghĩa là:
- Máy không biết theo cách người biết. Máy ghép những chữ thường đi với nhau. Phần lớn lúc ra câu trả lời tốt; đôi khi ra câu sai mà nghe vẫn chắc chắn y như vậy.
- Máy không có cảm xúc. "Mình rất vui được giúp bạn" là một mẫu câu, không phải cảm xúc thật.
- Máy không giữ bí mật cho con. Những gì gõ vào có thể được công ty làm ra chương trình lưu lại.
Với trẻ nhỏ, giải thích gọn là đủ: "Máy đã đọc rất rất nhiều chữ, rồi đoán chữ nào hợp nhất. Máy đoán rất giỏi, nhưng máy không suy nghĩ hay cảm thấy như mình."
Một thí nghiệm làm cùng con
Ngồi cùng con thử ba việc sau. Nói chuyện về từng kết quả rồi mới sang việc tiếp.
- Hỏi cùng một câu hai lần. Ví dụ: "Kể một chuyện ngắn về con mèo." Lần thứ hai thường ra câu trả lời khác. Hỏi con: "Nếu máy biết chắc một câu trả lời đúng, sao nó lại đổi?"
- Hỏi điều mình đã biết. Thử hỏi về khu phố nhà mình, về gia đình hay về cuốn truyện con thuộc lòng. Máy có trả lời đúng hết không? Nếu mình không biết sẵn thì làm sao nhận ra chỗ sai?
- Hỏi máy cảm thấy thế nào. Máy trả lời gì cũng được, rồi hỏi con: "Một chương trình có thật sự thấy mệt hay thấy vui không?"
Mấy phép thử nhỏ này dạy một thói quen lớn: câu trả lời nghe chắc chắn chưa chắc đã đúng, và nên kiểm tra lại.
Máy không phải là bạn
Chương trình trò chuyện được làm ra để lịch sự, hay khích lệ, nên có trẻ coi máy như một người bạn lúc nào cũng rảnh. Nói rõ những chỗ khác nhau sẽ giúp con:
- Bạn thật nhớ con, quan tâm tới con, nhận ra khi con buồn. Máy chỉ trả lời những chữ nó nhận được.
- Bạn thật cũng có lúc sai, nhưng bạn biết mình là người. Máy có thể bịa ra chuyện mà không hề biết.
- Khi có chuyện buồn, lo hay khó hiểu, người nên kể là gia đình, thầy cô hay người lớn con tin, không phải một chương trình.
Nói vậy không có nghĩa máy là xấu. Chỉ là đặt máy vào đúng chỗ: một công cụ, không phải người để tâm sự.
Những luật nên đặt trong nhà
| Luật | Vì sao |
|---|---|
| Dùng ở phòng chung, không ngồi một mình đóng cửa | Bố mẹ thấy máy nói gì và cùng con bàn |
| Không gõ họ tên đầy đủ, địa chỉ, tên trường hay gửi ảnh | Những gì gõ vào có thể bị lưu lại |
| Câu trả lời quan trọng thì kiểm tra lại trong sách hay hỏi người | Máy có thể sai mà nghe vẫn chắc chắn |
| Làm bài tập thì dùng để hiểu, không chép | Tự nghĩ ra mới nhớ lâu |
| Câu trả lời lạ hay làm con buồn thì cho người lớn xem | Con không phải tự xoay xở một mình |
Nhiều dịch vụ còn ghi độ tuổi tối thiểu trong điều khoản sử dụng, nên bố mẹ xem trước khi cho con dùng. Dù chọn mốc nào, trẻ nhỏ nên dùng khi có bố mẹ ngồi cạnh, trẻ lớn hơn được tự làm nhiều hơn khi đã cho thấy con giữ đúng luật.
Tự tìm ra câu trả lời là một phần của việc học. Trong Dologi, nút gợi ý đưa một gợi ý nhỏ trước và chỉ giúp thêm khi con hỏi lại, để bước suy nghĩ cuối cùng vẫn là của con.
Tóm lại
- Chương trình trò chuyện ghép câu trả lời từ điểm giống nhau trong rất nhiều văn bản; nghe chắc chắn nhưng có thể sai.
- Hỏi cùng một câu hai lần, hay hỏi điều mình đã biết, giúp con thấy máy làm việc thế nào.
- Máy không có cảm xúc và không phải là bạn: chuyện lo, chuyện buồn thì kể với người.
- Đặt luật đơn giản từ sớm: dùng ở phòng chung, không kể chuyện riêng, kiểm tra câu trả lời, thấy gì lạ thì báo người lớn.
Đọc thêm: Trí tuệ nhân tạo là gì? Giải thích cho trẻ thế nào cho dễ hiểu