"Cái loa trong bếp có sống không mẹ?" "Sao điện thoại biết đây là bà trong ảnh?" Con nghe từ "trí tuệ nhân tạo" (hay gọi tắt là "AI") ở khắp nơi, và con có thắc mắc. Nhiều bố mẹ lúng túng không biết trả lời sao cho đơn giản mà vẫn đúng.
Không cần biết trí tuệ nhân tạo được làm ra thế nào mới giải thích được cho con. Bài này gợi ý một lời giải thích ngắn, những ví dụ hằng ngày con đã quen, những điều trí tuệ nhân tạo làm được và không làm được, và nên nói gì với con ở từng tuổi.
Giải thích ngắn gọn
Phần lớn chương trình máy tính làm theo luật do người viết ra, từng bước một: "khi bấm nút này thì phát bài hát". Trí tuệ nhân tạo làm theo cách khác. Thay vì được cho sẵn mọi luật, chương trình được xem rất rất nhiều ví dụ và tự tìm ra điểm giống nhau trong đó.
Cho máy xem hàng nghìn bức ảnh ghi "con thỏ" và hàng nghìn bức ghi "không phải con thỏ", máy dần học được ảnh con thỏ thường có gì chung. Rồi gặp một bức ảnh mới, máy đoán: "chắc là con thỏ".
Cũng gần giống cách con biết con chó là gì, nhờ nhìn thấy nhiều con chó. Khác ở chỗ máy cần nhiều ví dụ hơn rất nhiều, và máy không hiểu con chó là gì như người hiểu. Máy chỉ nhận ra điểm giống nhau.
Con gặp trí tuệ nhân tạo ở đâu
Có lẽ con đã dùng trí tuệ nhân tạo mà không biết:
- Trợ lý giọng nói trả lời câu hỏi, hẹn giờ hay mở nhạc khi mình nói với nó.
- Ứng dụng ảnh tự gom những bức ảnh có cùng một khuôn mặt hay cùng con mèo nhà mình.
- Dịch tự động và phụ đề tự hiện dưới video.
- Gợi ý video, bài hát hay trò chơi tiếp theo.
- Chương trình trò chuyện viết câu trả lời cho câu hỏi.
Không phải máy thông minh nào cũng là trí tuệ nhân tạo. Đèn ngủ tự bật khi trời tối làm theo một luật đơn giản do người viết. Cùng con phân biệt ("luật này do người viết, hay máy học từ ví dụ?") là một trò chơi hay cho trẻ lớn hơn.
Trí tuệ nhân tạo làm được gì, không làm được gì
| Trí tuệ nhân tạo giỏi | Trí tuệ nhân tạo không giỏi |
|---|---|
| Nhận ra điểm giống nhau trong rất nhiều ví dụ | Hiểu thật sự ý nghĩa của mọi thứ |
| Làm nhanh, không biết mệt | Biết khi nào mình sai; có thể nói rất chắc mà vẫn sai |
| Lặp lại một kiểu việc nhiều lần | Những thứ chưa từng có ví dụ |
| Đoán khá tốt | Cảm xúc: máy không vui, không buồn, không bị tổn thương |
Bảng này cũng trả lời những câu con hay hỏi. Nó có sống không? Không, nó là chương trình. Nó biết hết mọi thứ không? Không, nó chỉ biết điểm giống nhau từ những ví dụ được cho xem. Con nói hỗn nó có giận không? Nó không có cảm xúc, nhưng nói năng tử tế vẫn là thói quen tốt, vì thói quen ấy là của mình.
Máy có thể sai, người quyết định
Vì học từ ví dụ, trí tuệ nhân tạo học luôn cả chỗ thiếu của ví dụ. Nếu chương trình chỉ được xem ảnh thỏ trắng, nó có thể không nhận ra thỏ nâu. Trợ lý giọng nói có thể nghe nhầm giọng trẻ con. Chương trình trò chuyện có thể đưa ra câu trả lời nghe rất đúng mà lại sai.
Vì vậy con người vẫn là người quyết: người chọn ví dụ, người kiểm tra câu trả lời, người quyết định làm gì với câu trả lời ấy. Có thể biến điều này thành thói quen trong nhà:
- Khi câu trả lời có vẻ lạ, hỏi "mình kiểm tra lại bằng cách nào?" rồi tra sách hay hỏi người biết.
- Không kể với trợ lý giọng nói hay chương trình trò chuyện những chuyện riêng như họ tên đầy đủ, địa chỉ, trường học.
- Máy nói điều gì khó hiểu hay làm con buồn thì kể với người lớn.
Nói gì với con ở từng tuổi
Mốc tuổi dưới đây chỉ là ước chừng, hãy đi theo câu hỏi của con.
- 4–6 tuổi: "Đó là một chương trình máy tính đã học bằng cách xem thật nhiều thật nhiều tranh. Nó không sống đâu, và đôi khi nó cũng sai."
- 7–9 tuổi: Chơi "đoán luật của bố mẹ": đưa vài ví dụ khớp một luật bí mật (chẳng hạn đồ vật hình tròn) để con đoán. Rồi giải thích trí tuệ nhân tạo cũng học gần như thế, chỉ là với hàng triệu ví dụ.
- 10–12 tuổi: Nói về chuyện ví dụ lấy từ đâu. Nếu ví dụ toàn một kiểu thì sao? Ai kiểm tra câu trả lời? Đó cũng là những câu người làm ra trí tuệ nhân tạo phải hỏi.
Trong Dologi, câu đố "Đoán luật" đưa ra vài ví dụ và nhờ con tìm xem chúng giống nhau ở điểm nào. Cũng là ý học từ ví dụ, chỉ khác là ở đây chính con là người suy nghĩ.
Tóm lại
- Trí tuệ nhân tạo là chương trình học điểm giống nhau từ rất nhiều ví dụ, thay vì được cho sẵn mọi luật.
- Nó nhanh và đoán giỏi, nhưng không hiểu, không có cảm xúc và có thể sai.
- Con người chọn ví dụ, kiểm tra câu trả lời và quyết định.
- Giải thích ngắn và đúng, tập cho con thói quen hỏi "mình kiểm tra lại bằng cách nào?".
Đọc thêm: Tư duy máy tính là gì? Bốn kỹ năng con dùng cả khi không có máy