"Sao viên đá tan nhanh thế?" "Vì có phép thuật ạ!" Trẻ nhỏ thường trả lời câu hỏi "vì sao" bằng điều đầu tiên nảy ra trong đầu. Điều đó rất tự nhiên. Một bước tiếp theo tuyệt vời là học cách đưa ra lý do có thể kiểm tra được: "Con nghĩ nó tan nhanh vì nó nằm ngoài nắng."
Kiểu phỏng đoán ấy gọi là giả thuyết. Nghe có vẻ là từ to tát, nhưng ý tưởng rất đơn giản, và trẻ có thể bắt đầu luyện từ khoảng 5, 6 tuổi. Bài viết này hướng dẫn cách làm.
Giả thuyết là gì
Một giả thuyết là:
- Một phỏng đoán về điều sẽ xảy ra hoặc vì sao điều gì đó đã xảy ra,
- có kèm lý do,
- và kiểm tra được.
"Vì có phép thuật" không phải giả thuyết, vì không có cách nào kiểm tra. "Nó tan nhanh vì nằm ngoài nắng" là một giả thuyết: ta có thể đặt một viên đá ngoài nắng, một viên trong bóng râm rồi xem.
Câu "Con nghĩ… vì…"
Cách dễ nhất để hình thành thói quen này là một khung câu đơn giản:
"Con nghĩ ______ vì ______."
| Chỉ là đoán | Một giả thuyết |
|---|---|
| "Quả bóng to sẽ thắng." | "Con nghĩ quả bóng to sẽ lăn xa hơn vì nó nặng hơn." |
| "Cái cây buồn." | "Con nghĩ cái cây rũ xuống vì chưa được tưới nước." |
| "Cái này." | "Con nghĩ tờ giấy này thấm được nhiều nước hơn vì nó dày hơn." |
Bố mẹ hãy nói mẫu: "Bố mẹ nghĩ lát nữa trời mưa vì mây đang tối dần." Trẻ nghe nhiều sẽ bắt chước khung câu rất nhanh.
Thử nghiệm đầu tiên: đá tan nhanh nhất ở đâu?
Thử nghiệm đơn giản này làm ở nhà rất hợp.
- Lấy ba viên đá cùng cỡ.
- Chọn ba chỗ, chẳng hạn bậu cửa sổ có nắng, kệ trong bóng râm và một chiếc đĩa trong tủ lạnh.
- Hỏi con đặt giả thuyết: "Con nghĩ đá ở đâu sẽ tan nhanh nhất? Vì sao?"
- Cứ mười phút xem một lần, vẽ hoặc tả lại điều con thấy.
- So với giả thuyết: "Ý của con có đúng không? Mình đã tìm ra điều gì?"
Giữ thử nghiệm công bằng: đá cùng cỡ, đĩa giống nhau, xem vào cùng những thời điểm. Chỉ có chỗ đặt là khác.
Khi giả thuyết sai
Giả thuyết sai không phải thất bại. Đó là cách các nhà khoa học học hỏi.
- Vui với điều bất ngờ: "Thú vị thật! Nó không xảy ra như mình nghĩ. Vì sao nhỉ?"
- Đặt giả thuyết mới: "Có lẽ cái đĩa ngoài nắng nóng hơn, chứ không chỉ không khí."
- Thử lại nếu được.
Trẻ hiểu rằng sai là một phần của quá trình thường mạnh dạn thử ý tưởng hơn, trong khoa học và cả mọi việc khác.
Câu đố đời thường để đặt và thử ý tưởng
Giả thuyết không chỉ dành cho thí nghiệm. Đời sống hằng ngày đầy cơ hội:
- Cái cây rũ lá: "Con nghĩ vì sao nó rũ? Làm sao mình kiểm tra?" Tưới nước rồi mai xem lại.
- Chiếc ô tô đồ chơi: "Vì sao xe lăn trên sàn bếp xa hơn trên thảm?" Thử cả hai và đo.
- Giấy lau tay: "Loại nào thấm nhiều nước hơn?" Nhúng các dải giấy khác nhau vào nước pha màu.
- Chiếc tất bị mất: "Con nghĩ nó ở đâu, và vì sao?" Đi tìm ở những chỗ mà lý do của con chỉ tới.
Câu hỏi luôn quay lại là: "Làm sao mình biết được?"
Trong Dologi, câu đố "Đoán luật" ở chủ đề Tư duy cho con xem một nhóm vật cùng theo một luật bí mật; con đặt ra ý tưởng về luật (cùng màu? cùng số cạnh?) rồi dùng nó để chọn vật thuộc nhóm.
Tóm lại
- Giả thuyết là một phỏng đoán có lý do và kiểm tra được.
- Luyện câu "Con nghĩ… vì…", và chính bố mẹ cũng dùng câu đó.
- Thử một thử nghiệm công bằng đầu tiên, như đá tan nhanh nhất ở đâu, rồi so kết quả với giả thuyết.
- Coi giả thuyết sai là một phát hiện, và luôn hỏi "Làm sao mình biết được?"