"Cái này chìm hay nổi?" Giơ lên một quả táo và một đồng xu, hầu hết trẻ sẽ trả lời ngay. Giờ thả chúng vào nước. Đồng xu chìm, như dự đoán. Quả táo lại nổi lên. Rồi bố mẹ bóc vỏ một quả cam, và điều bất ngờ xảy ra.
Thí nghiệm chìm hay nổi chỉ cần một chậu nước và vài món đồ trong bếp, nhưng chứa đựng cả cốt lõi của khoa học: đoán, thử, xem điều gì xảy ra, và nghĩ xem vì sao. Bài viết này hướng dẫn cách làm cùng con.
Vì sao phải đoán trước?
Ta dễ muốn thả đồ vào rồi xem luôn. Nhưng hỏi con đoán trước tạo ra khác biệt lớn:
- Đoán khiến con phải nghĩ về những gì mình đã biết.
- Đoán sai là lúc thú vị nhất. "Con tưởng nó chìm, mà nó lại nổi! Vì sao nhỉ?" Sự bất ngờ ấy là nơi hiểu biết mới bắt đầu.
- Hình thành thói quen: dự đoán rồi kiểm tra. Thói quen này cũng giúp ích trong toán, đọc hiểu và các vấn đề hằng ngày.
Chuẩn bị
Bố mẹ cần:
- Một bát to, chậu rửa hoặc bồn rửa, đổ nước khoảng một nửa, và một chiếc khăn.
- Khoảng tám đến mười món đồ: quả táo, quả nho, đồng xu, nút bần, thìa kim loại, thìa gỗ, viên đá lạnh, một món đồ chơi nhỏ, quả cam.
- Một bảng đơn giản vẽ trên giấy.
| Đồ vật | Con đoán | Kết quả |
|---|---|---|
| Quả táo | Chìm | Nổi |
| Đồng xu | Chìm | Chìm |
| Nút bần | Nổi | Nổi |
| Thìa kim loại | Nổi | Chìm |
Với trẻ nhỏ, dùng hình vẽ hoặc dấu tích thay cho chữ. Với trẻ lớn hơn, thêm một cột: "Vì sao con nghĩ vậy?"
Luôn ở gần khi trẻ nhỏ chơi với nước, kể cả chậu nước nông.
Những bất ngờ đáng trò chuyện
Có những kết quả gần như lần nào cũng mở ra một cuộc trò chuyện hay:
- To không có nghĩa là chìm. Quả táo to thì nổi, đồng xu bé lại chìm. Vậy kích thước thôi chưa phải câu trả lời.
- Mẹo quả cam. Quả cam còn vỏ thường nổi. Bóc vỏ ra thì thường chìm. Vỏ cam có rất nhiều túi khí nhỏ, giống như một chiếc áo phao.
- Hình dạng cũng quan trọng. Vo một mẩu giấy bạc thành viên chặt thì có thể chìm. Gấp chính mẩu giấy bạc ấy thành chiếc thuyền nhỏ thì nổi.
Cách tóm tắt dễ hiểu cho trẻ: một vật nổi hay chìm tùy vào nó nặng thế nào so với độ to của nó, và vào hình dạng, chứ không chỉ nó nặng bao nhiêu.
Hỏi "vì sao" mà không cần từ ngữ khoa học
Con không cần biết từ ngữ khoa học. Điều quan trọng là có ý tưởng và thử nghiệm ý tưởng đó.
- "Con nghĩ vì sao nó nổi?" "Vì bên trong có không khí." "Vì nó dẹt."
- "Làm sao mình kiểm tra ý đó?" Thử một vật dẹt khác. Thử một vật có không khí bên trong, như chai rỗng đậy nắp.
- Đón nhận cả những ý hóa ra sai. "Ý hay đấy, mình thử nhé. Ồ, đồng xu dẹt vẫn chìm. Còn có thể là gì nữa?"
Mở rộng thí nghiệm
- Chia kết quả thành hai nhóm "nổi" và "chìm", rồi tìm quy luật: những vật nổi có điểm gì chung?
- Làm vật chìm thành nổi: con có nặn được đất nặn thành hình dạng nổi trên nước không?
- Nước muối: quả trứng tươi thường chìm trong nước máy. Khuấy thật nhiều muối vào, trứng có thể bắt đầu nổi. Vì sao nhỉ?
Trong Dologi, câu đố "Cân thăng bằng" ở chủ đề Tư duy nhờ con suy ra khối nào nặng hơn từ cách cân nghiêng, thêm một cách suy luận cẩn thận về nặng nhẹ.
Tóm lại
- Thí nghiệm chìm hay nổi chỉ cần nước và đồ trong bếp, mà dạy được cốt lõi của khoa học: đoán, thử, suy nghĩ.
- Luôn hỏi con đoán trước, ghi lại dự đoán và kết quả vào một bảng đơn giản.
- Trò chuyện về những điều bất ngờ: vật to mà nổi, quả cam còn vỏ và bóc vỏ, viên giấy bạc và thuyền giấy bạc.
- Đón nhận ý tưởng của con về lý do, rồi cùng tìm cách thử.