Trẻ con sinh ra đã là những người đặt câu hỏi. "Cái gì đây?" đến rất sớm, "tại sao?" theo ngay sau, và có những ngày câu hỏi dường như không bao giờ dừng. Bố mẹ dễ coi chúng là thứ cần trả lời cho xong. Nhưng bản thân câu hỏi rất đáng để ý: một câu hỏi hay thường là điểm bắt đầu của suy nghĩ thật sự.
Bài này nói về việc giúp con đặt câu hỏi hay hơn, chứ không chỉ tìm câu trả lời đúng hơn. Bài mô tả ba bậc câu hỏi đơn giản, cách khuyến khích từng bậc, và gợi ý vài trò chơi, thói quen có thể bắt đầu ở nhà ngay tuần này.
Vì sao câu hỏi quan trọng
Khi đặt một câu hỏi, con đang làm nhiều việc cùng lúc:
- Nhận ra chỗ trống: "Mình chưa biết điều này."
- Nói thành lời: biến cảm giác tò mò mơ hồ thành điều rõ ràng.
- Chọn điều cần tìm hiểu: câu hỏi hướng sự chú ý của con vào một chỗ.
Câu trả lời của người lớn rất có ích, nhưng một đứa trẻ biết đặt câu hỏi sắc sảo thì vẫn học tiếp được khi không có người lớn bên cạnh. Vì vậy, nên coi đặt câu hỏi là một kỹ năng để tập, chứ không phải một thói quen phải chịu đựng.
Ba bậc câu hỏi
Câu hỏi không giống nhau. Một cách nghĩ đơn giản là chia thành ba bậc, mỗi bậc đòi hỏi suy nghĩ nhiều hơn một chút.
| Bậc | Từ để hỏi | Câu hỏi tìm gì | Ví dụ về một vũng nước |
|---|---|---|---|
| 1. Sự việc | Cái gì? Ở đâu? Ai? Khi nào? Bao nhiêu? | Điều nhìn thấy hoặc tra được | "Vũng nước này ở đâu ra?" |
| 2. Lý do | Tại sao? Như thế nào? | Nguyên nhân, lời giải thích | "Tại sao vũng nước nhỏ dần?" |
| 3. Khả năng | Nếu…? Mình có thể…? Còn gì nữa? | Ý mới, dự đoán | "Nếu mình đậy một nửa vũng nước lại thì sao?" |
Bậc nào cũng có ích. Trẻ nhỏ thường bắt đầu ở bậc 1, và như thế là bình thường. Bố mẹ có thể giúp con leo lên bằng cách thêm một bước vào câu hỏi của con: "Đúng rồi, nước mưa đấy. Thế con nghĩ tại sao vũng này vẫn còn mà vũng kia đã khô?"
Khen câu hỏi, không chỉ khen câu trả lời
Trẻ nhanh chóng nhận ra người lớn coi trọng điều gì. Nếu chỉ khen câu trả lời đúng, con có thể thôi hỏi những điều mình chưa chắc.
- Nói rõ điều hay: "Câu hỏi hay quá, vì mình có thể thử để biết thật."
- Tỏ ra quan tâm: dừng việc đang làm một chút và nhìn con.
- Cùng nghĩ thành tiếng: "Ừm, bố cũng không chắc. Làm sao để biết nhỉ?"
- Cảm ơn con vì những câu hỏi làm bố mẹ phải nghĩ, kể cả câu khó.
Cố gắng tránh những câu như "Bố mẹ bảo thế thì là thế" hay "Con hỏi nhiều quá". Ai cũng có lúc mệt, nên nếu đang không tiện, hãy nói: "Câu hỏi hay đấy. Tối ăn cơm mình nói chuyện nhé." Rồi nhớ làm thật.
Cuốn sổ câu hỏi
Một cuốn sổ nhỏ (hay một tờ giấy dán tủ lạnh) làm cho câu hỏi trở nên quan trọng.
- Ghi lại câu hỏi của con, hoặc để con vẽ nếu con chưa biết viết.
- Ghi ngày. Trẻ rất thích xem lại những điều mình từng thắc mắc mấy tháng trước.
- Đánh dấu bậc bằng ký hiệu đơn giản: một chấm cho "cái gì", hai chấm cho "tại sao", ba chấm cho "nếu".
- Mỗi tuần chọn một câu hỏi để cùng tìm hiểu: xem sách, làm một thí nghiệm nhỏ, hỏi người biết rõ.
Dần dần, cả bố mẹ và con sẽ thấy câu hỏi sâu hơn.
Trò chơi giúp câu hỏi hay hơn
- Hỏi đồ vật. Đặt một đồ vật quen thuộc lên bàn, như cái thìa hay vỏ ốc. Thay phiên nhau hỏi càng nhiều câu về nó càng tốt trong hai phút. Rồi xếp các câu hỏi vào ba bậc.
- Đảo ngược. Bố mẹ đưa ra câu trả lời, con nghĩ ra câu hỏi: "Câu trả lời là 'vì trời lạnh'. Câu hỏi là gì?"
- Đi dạo hỏi han. Trên đường đến trường, mỗi người phải hỏi một câu "tại sao" và một câu "nếu" về thứ mình nhìn thấy.
- Phỏng vấn. Con chuẩn bị ba câu hỏi cho ông bà hay hàng xóm về hồi họ còn nhỏ, rồi đi hỏi.
Chơi nhẹ nhàng thôi. Trò chơi mà thành bài kiểm tra thì con sẽ hết thích.
Khi bố mẹ không biết câu trả lời
Bố mẹ không cần biết mọi thứ. Thật ra, nói "bố mẹ không biết" có thể là một món quà.
- Cho con thấy cách tìm hiểu: xem sách, cùng tìm kiếm cẩn thận, hỏi người có chuyên môn, hoặc thử nghiệm.
- Tách đoán với biết: "Mẹ đoán là… nhưng mình kiểm tra nhé."
- Để ngỏ một số câu hỏi. Có những câu hỏi không chỉ có một đáp án, và điều đó cũng thú vị.
Trong Dologi, nhiều câu đố cho con chọn đáp án trước rồi mới bấm "Kiểm tra". Khoảng dừng nhỏ đó là lúc tự nhiên để con hỏi "Tại sao lại là cái này?" trước khi cả nhà cùng kiểm tra.
Tóm lại
- Đặt câu hỏi là một kỹ năng tư duy: câu hỏi cho thấy con để ý điều gì và muốn tìm hiểu điều gì.
- Nghĩ theo ba bậc: sự việc (cái gì), lý do (tại sao) và khả năng (nếu), rồi giúp con leo từng bậc.
- Khen câu hỏi hay chứ không chỉ khen câu trả lời đúng, và giữ một cuốn sổ câu hỏi của cả nhà.
- Chơi trò chơi đặt câu hỏi, và cho con thấy "bố mẹ không biết, mình cùng tìm hiểu nhé" là một câu trả lời tuyệt vời.
Đọc thêm: Câu hỏi mở cho trẻ: 30 câu hỏi giúp con suy nghĩ sâu hơn