Hỏi con bộ phim nói về gì, có khi bạn nhận được cả bộ phim: từng cảnh, đúng thứ tự, kèm cả tiếng động. Đó là kể lại, và đó là một kỹ năng quý. Tóm tắt thì khác: là chọn ra một hai điều quan trọng nhất và nói thật gọn.
Tóm tắt khó với trẻ vì với con, điều gì cũng có vẻ quan trọng. Biết tách ý chính khỏi chi tiết là một kỹ năng tư duy thật sự, và có thể luyện ở nhà qua những khoảnh khắc nhỏ, vui vẻ.
Vì sao tóm tắt quan trọng
- Cho thấy con hiểu. Chỉ khi nắm được câu chuyện thật sự nói về gì thì mới tóm tắt được.
- Giúp ghi nhớ. Một ý chính ngắn dễ nhớ hơn một danh sách dài các chi tiết.
- Giúp giao tiếp. Bạn bè, thầy cô và người nhà dễ nghe hơn khi câu trả lời rõ và ngắn.
- Chuẩn bị cho việc học. Sau này con sẽ cần tìm ý chính của bài đọc, ghi chép và viết tóm tắt.
Bắt đầu bằng một câu hỏi
Sau một câu chuyện, một bộ phim hay một chuyến đi, hãy thử một câu hỏi đơn giản:
"Nếu chỉ được kể một điều thôi, con sẽ kể điều gì?"
Hoặc: "Chuyện gì quan trọng nhất đã xảy ra?" Đón nhận mọi câu trả lời của con, rồi hỏi "Vì sao đó là điều quan trọng nhất?" Lý do thường quý hơn câu trả lời.
Đừng sửa ngay. Nếu con trả lời bằng một chi tiết nhỏ ("có quả bóng bay màu đỏ"), bạn có thể nói: "Đoạn đó hay đấy. Thế cả câu chuyện chủ yếu nói về gì?"
Khung đơn giản cho truyện
Khung bốn phần giúp trẻ tìm ý chính của câu chuyện mà không bị lạc:
| Phần | Câu hỏi | Ví dụ |
|---|---|---|
| Ai | Truyện kể về ai? | Một chú thỏ nhỏ |
| Muốn | Nhân vật muốn gì? | muốn qua sông |
| Nhưng | Gặp khó khăn gì? | nhưng cây cầu bị gãy, |
| Nên | Kết cục ra sao? | nên thỏ cùng các bạn đóng một chiếc bè. |
Ghép bốn phần lại là có câu tóm tắt: "Một chú thỏ nhỏ muốn qua sông, nhưng cây cầu bị gãy, nên thỏ cùng các bạn đóng một chiếc bè." Có thể đếm bốn phần trên bốn ngón tay cho dễ nhớ.
Trò chơi để luyện
- Câu chuyện co lại. Kể một câu chuyện quen thuộc bằng năm câu, rồi ba câu, rồi chỉ một câu. Mỗi lần phải bỏ đi điều gì?
- Tít báo của ngày. Trong bữa tối, mỗi người đặt cho ngày của mình một tiêu đề ngắn như tít báo: "Ngày mình tìm thấy con ốc sên" hay "Trận bóng dưới mưa".
- Đoán truyện. Bố mẹ tóm tắt một câu chuyện quen thuộc trong một câu, con đoán đó là truyện nào. Rồi đổi vai.
- Tin nhắn ngắn. "Bà chỉ đọc được tin nhắn thật ngắn. Mình nhắn gì cho bà về chuyến đi sở thú nhỉ?"
- Ý chính hay chi tiết? Đang đọc thì dừng lại, chỉ vào một câu: "Đây là ý chính hay chỉ là chi tiết?"
Khi con bị lạc trong chi tiết
- Quá nhiều chi tiết: lắng nghe, rồi hỏi "Thế chủ yếu là chuyện gì?"
- Chỉ kể đoạn đầu hoặc đoạn cuối: hỏi "Ở giữa có chuyện gì làm mọi thứ thay đổi?"
- Chỉ một từ ("Vui!"): giúp con nói dài hơn: "Điều gì làm nó vui? Con nói thành một câu trọn vẹn được không?"
- "Con không biết": đưa hai lựa chọn: "Truyện chủ yếu nói về cuộc đua, hay về tình bạn?"
Quan trọng nhất là bạn làm mẫu. Hãy tóm tắt ngày của chính mình trong một câu để con nghe một câu tóm tắt nghe như thế nào.
Gợi ý theo độ tuổi
- 4–5 tuổi: hỏi "Con thích đoạn nào nhất?" và "Truyện nói về gì?" Một câu trả lời ngắn là đủ.
- 6–7 tuổi: dùng khung bốn phần với truyện quen thuộc và chơi trò tít báo.
- Từ 8 tuổi: thử câu chuyện co lại, tóm tắt những bài đọc thông tin ngắn, và giải thích vì sao đó là ý chính.
Tóm lại
- Kể lại là nói tất cả; tóm tắt là chọn điều quan trọng nhất.
- Bắt đầu bằng một câu hỏi: "Nếu chỉ được kể một điều thôi, con sẽ kể điều gì?"
- Dùng khung ai, muốn, nhưng, nên để tóm một câu chuyện trong một câu.
- Chơi câu chuyện co lại và tít báo của ngày, và tự mình làm mẫu những câu tóm tắt ngắn.
Đọc thêm: Kể lại một ngày theo thứ tự: rèn trình tự và cách diễn đạt cho trẻ