"Hôm nay con làm gì?" "Chơi." "Còn gì nữa?" "Hết." Nhiều bố mẹ quen với cuộc trò chuyện này. Trẻ nhỏ thường đã có một ngày đầy ắp, nhưng biến nó thành một câu chuyện thì khó: con phải nhớ chuyện gì đã xảy ra, xếp cho đúng thứ tự và tìm được lời để nói. Đó là những kỹ năng riêng, và kỹ năng nào cũng tiến bộ qua luyện tập. Bài này gợi ý những từ chỉ thứ tự nên dạy con, cách dùng tranh, và vài trò chơi ngắn giúp con kể lại chuyện từ đầu đến cuối.
Vì sao thứ tự quan trọng
Sắp xếp sự việc theo trình tự là điều con dùng đến ở nhiều chỗ, không chỉ khi kể chuyện trong ngày.
- Hiểu một câu chuyện: biết chuyện gì xảy ra trước, chuyện gì đến sau thì câu chuyện mới có nghĩa.
- Làm theo hướng dẫn: "Rửa tay, rồi ngồi vào bàn, rồi lấy đĩa" là một trình tự.
- Giải thích một chuyện rắc rối: "Bạn lấy ô tô của con, nên con đẩy bạn" cho người lớn biết nhiều hơn hẳn "Bạn ấy xấu tính".
- Giải quyết vấn đề từng bước: trong toán, khi làm đồ thủ công hay nấu ăn, thứ tự các bước rất quan trọng.
Những từ chỉ thứ tự
Con cần từ ngữ để cho thấy thứ tự của sự việc. Những từ này đến dần dần; tuổi chỉ là ước chừng.
| Tuổi (ước chừng) | Từ nên dùng thường xuyên |
|---|---|
| 4–5 | đầu tiên, rồi, cuối cùng; buổi sáng, buổi tối; trước, sau |
| 5–7 | tiếp theo, sau đó, sau cùng; buổi chiều; hôm qua, hôm nay, ngày mai |
| 7–10 | trong khi, cùng lúc đó, ngay khi, lúc nãy, lát nữa; tuần trước, hôm trước nữa |
Bố mẹ hãy tự dùng những từ này, thường xuyên và có chủ ý: "Đầu tiên mình đi mua bánh mì, rồi ra công viên, cuối cùng thì về nhà."
Bắt đầu nhỏ: vài khoảnh khắc, không phải cả ngày
"Kể cho mẹ nghe hôm nay của con đi" là câu hỏi rất lớn. Hãy hỏi nhỏ lại.
- Hỏi về một khoảnh khắc, có mốc rõ ràng. "Ăn trưa xong con làm gì?" hay "Ngay trước lúc mẹ đến đón, có chuyện gì?"
- Hỏi ba điều. Trước giờ ngủ, nhờ con kể ba chuyện trong ngày theo thứ tự: một buổi sáng, một buổi chiều, một buổi tối.
- Kể ngược nếu dễ hơn. Bắt đầu từ bây giờ: "Ngay trước giờ tắm mình làm gì? Còn trước đó nữa?"
- Giúp con nối câu. Nếu con kể ra từng việc, bố mẹ thêm từ chỉ thứ tự: "Vậy đầu tiên con tô màu, rồi sau đó…?"
Dùng tranh
Tranh giúp nhìn thấy được thứ tự, rất có ích cho trẻ còn khó tìm lời.
- Vẽ lại một ngày. Nhờ con vẽ nhanh ba bốn bức về những chuyện đã xảy ra, rồi xếp theo thứ tự và cùng kể lại.
- Trộn lên. Xáo các bức vẽ và để con xếp lại cho đúng. Rồi đổi vai: bố mẹ trộn, con sửa.
- Thẻ nếp sinh hoạt. Những hình đơn giản về buổi sáng (thức dậy, mặc quần áo, ăn sáng, đánh răng) có thể xếp theo thứ tự và dùng làm danh sách việc cần làm.
- Ảnh một chuyến đi chơi. Sau khi đi công viên hay về thăm ông bà, cùng xem ảnh và hỏi "Ảnh nào chụp trước?"
Trò chơi về thứ tự
- Buổi sáng lộn xộn. Kể buổi sáng của con theo thứ tự sai: "Con đánh răng, rồi con thức dậy, rồi con ăn sáng." Con sửa lại. Trẻ thường rất thích bắt lỗi người lớn.
- Thám tử nấu ăn. Khi nấu, hỏi "Mình phải làm gì trước? Rồi gì nữa?" Nấu xong, nhờ con kể cho người khác nghe mình đã làm món đó thế nào.
- Chuỗi câu chuyện. Lần lượt mỗi người thêm một câu vào một câu chuyện tự nghĩ ra, mỗi câu bắt đầu bằng một từ chỉ thứ tự: "Đầu tiên… Rồi… Sau đó… Cuối cùng…"
- Trước đó là gì? Nhìn một bức tranh hay một cảnh và hỏi "Con nghĩ ngay trước đó đã có chuyện gì?"
Làm người nghe kiên nhẫn
- Để con nói hết, kể cả khi câu chuyện đi lan man.
- Hỏi "Rồi sao nữa?" thay vì sửa từng chi tiết.
- Nhắc lại theo thứ tự. "Vậy là đầu tiên con xếp tháp, rồi tháp đổ, rồi con xếp lại, cao hơn." Như vậy con nghe được một lần kể lại rõ ràng nghe thế nào.
- Tỏ ra quan tâm. Trẻ kể nhiều hơn với người rõ ràng muốn nghe.
Trong Dologi, chủ đề Lắng nghe có những câu đố "Nghe rồi bấm lại": con nghe một đoạn nhạc ngắn rồi bấm lại đúng thứ tự. Nhớ cái gì đến trước, cái gì đến sau cũng là kỹ năng con dùng khi kể lại một ngày.
Tóm lại
- Kể lại một ngày cần trí nhớ, trình tự và từ ngữ; kỹ năng nào cũng tiến bộ qua luyện tập.
- Dạy con các từ chỉ thứ tự như đầu tiên, rồi, sau đó, cuối cùng, và bố mẹ tự dùng chúng thường xuyên.
- Hỏi về vài khoảnh khắc có mốc rõ ràng, thay vì "Kể cho mẹ nghe hôm nay của con đi".
- Dùng tranh vẽ, thẻ nếp sinh hoạt và trò chơi đơn giản để nhìn thấy thứ tự, và lắng nghe con thật kiên nhẫn.
Đọc thêm: Đọc sách cùng con: đặt câu hỏi để con hiểu và kể lại câu chuyện