"Mình đang ở đây, công viên ở kia. Đi lối nào nhỉ?" Đọc bản đồ đòi hỏi trẻ làm một việc thông minh hơn ta tưởng: hình dung một nơi có thật thành một hình vẽ nhỏ nhìn từ trên xuống, rồi khớp hình vẽ ấy với những gì đang thấy quanh mình.
Không cần bản đồ thật hay một chuyến đi dài để bắt đầu. Một tờ giấy, một cây bút chì và căn phòng cả nhà đang ngồi là đủ. Bài này chỉ cách rèn kỹ năng đó từng bước, từ bản đồ phòng ngủ tới con đường vẽ tay đến công viên.
Vì sao bản đồ giúp trẻ tư duy
- Nhìn từ trên xuống. Bản đồ cho thấy mọi thứ như một chú chim nhìn xuống. Chuyển qua lại giữa "đứng đây thì thấy thế này" và "nhìn từ trên cao thì thế kia" là một bước lớn của tư duy không gian.
- Ký hiệu thay cho đồ vật. Ô vuông nhỏ là ngôi nhà, hình tròn xanh là cái cây. Hiểu rằng một thứ có thể đại diện cho thứ khác cũng là ý tưởng nằm sau chữ cái, con số và sơ đồ.
- Phương hướng. Trái, phải, đi thẳng, rẽ: bản đồ cho trẻ lý do để dùng những từ này cho chính xác.
- Lên kế hoạch đường đi. "Trước tiên đi qua tiệm bánh, rồi rẽ ở cái cây to." Sắp xếp các bước theo thứ tự có ích ở mọi việc.
Bắt đầu bằng bản đồ một căn phòng
- Cùng nhìn từ trên xuống. Đặt vài món đồ chơi xuống sàn và đứng nhìn từ trên. "Từ trên này nhìn xuống, con gấu trông thế nào?"
- Vẽ căn phòng. Vẽ tường là một hình chữ nhật, rồi thêm giường, bàn và cửa bằng các hình đơn giản.
- Giấu đồ và dùng bản đồ. Giấu một món đồ chơi nhỏ, đánh dấu chỗ đó trên bản đồ, rồi để con đi tìm.
- Đổi vai. Con giấu đồ chơi và đánh dấu bản đồ cho bố mẹ tìm.
Lúc đầu, đặt bản đồ cùng chiều với căn phòng. Sau đó thử xoay bản đồ đi xem con có còn tìm ra đường không.
Ký hiệu và chú giải
Bản đồ thật dùng ký hiệu, và một ô nhỏ gọi là chú giải giải thích ký hiệu nghĩa là gì. Cùng con tự làm:
| Ký hiệu | Nghĩa là |
|---|---|
| Ô vuông nhỏ có hình tam giác trên đầu | Ngôi nhà |
| Hình tròn xanh lá | Cái cây |
| Đường lượn sóng màu xanh dương | Sông hoặc suối |
| Một hàng gạch ngắn | Lối đi |
| Dấu nhân | Kho báu, hoặc nơi muốn đến |
Để con tự nghĩ ký hiệu nữa. Cái xích đu có thể là hai nét kẻ với một chỗ ngồi nhỏ. Chỉ có một quy tắc: ai đọc chú giải cũng phải hiểu được.
Phương hướng và la bàn
- Xoay bản đồ cho khớp với thực tế. Nếu đang đi về phía công viên, xoay bản đồ để công viên trên giấy cũng nằm phía trước mặt. Cách này giúp trẻ phân biệt trái phải dễ hơn nhiều.
- Dùng mốc. Với trẻ nhỏ, "rẽ trái ở ngôi nhà màu vàng" dễ hiểu hơn "đi về hướng tây".
- Làm quen với la bàn. Đầu kim có màu chỉ hướng bắc. Trên phần lớn bản đồ, hướng bắc ở phía trên. Đứng yên, xoay bản đồ cho phía trên cùng hướng với kim, thế là bản đồ đã khớp với thực tế.
Có thể tập với một chiếc la bàn đồ chơi ở vườn hay công viên: "Hướng bắc ở đâu? Phía đó có gì?"
Cùng vẽ đường tới công viên
Lần tới đi bộ đến một nơi quen thuộc, hãy cùng con làm bản đồ:
- Trước khi đi, vẽ nhà mình ở một bên trang giấy và công viên ở bên kia.
- Trên đường đi, dừng lại ở vài mốc (cửa hàng, chỗ sang đường, cái cây to) và để con thêm chúng vào bản đồ bằng ký hiệu đơn giản.
- Vẽ đường đi bằng nét chấm, có mũi tên ở mỗi chỗ rẽ.
- Lần sau, để con dẫn đường theo bản đồ.
Bản đồ kho báu trong nhà
Giấu một "kho báu" nhỏ trong nhà hoặc ngoài vườn và vẽ một tấm bản đồ đơn giản có dấu nhân ở đúng chỗ. Với trẻ nhỏ, vẽ thêm hình các mốc dọc đường. Với trẻ lớn hơn, thêm chỉ dẫn như "từ cái cây đi ba bước về phía cửa". Rồi đổi vai: con giấu kho báu và vẽ bản đồ cho bố mẹ.
Gợi ý theo tuổi
Mốc tuổi chỉ là ước chừng, cứ theo nhịp của con.
- Khoảng 4–5 tuổi: nhìn đồ chơi từ trên xuống, bản đồ một căn phòng, tìm đồ chơi giấu theo dấu trên bản đồ.
- Khoảng 6–7 tuổi: ký hiệu và chú giải, bản đồ kho báu trong nhà hay ngoài vườn, các mốc trên đường đi bộ.
- Từ khoảng 8 tuổi: tự nhớ và vẽ đường tới công viên, dùng la bàn, chỉ đường và đi theo chỉ dẫn trên bản đồ.
Trong Dologi, chủ đề Không gian có dạng bài "Lái xe": con xếp các bước đi từng ô một để chiếc xe nhặt hết ngôi sao mà không đâm vào tường. Cũng hơi giống đọc một tấm bản đồ tí hon và lên kế hoạch đường đi.
Tóm lại
- Bản đồ đòi hỏi trẻ nhìn một nơi từ trên xuống và khớp ký hiệu với đồ vật thật.
- Bắt đầu bằng bản đồ một căn phòng, rồi thêm ký hiệu, chú giải và phương hướng.
- Xoay bản đồ cho khớp với thực tế, dùng mốc, và để la bàn chỉ hướng bắc.
- Cùng vẽ đường tới công viên và chơi bản đồ kho báu, để con cũng được tự vẽ bản đồ.
Đọc thêm: Dạy trẻ phân biệt trái phải, trên dưới, trước sau qua trò chơi chỉ đường