Con cộng trừ không vấp, nhưng gặp một câu chuyện ngắn có số trong đó thì đứng hình. Hoặc con vớ lấy hai số nhìn thấy, cộng lại, rồi ghi một đáp án chẳng ăn nhập gì. Chuyện này rất hay gặp. Bài toán có lời bắt trẻ cùng lúc đọc, hiểu một tình huống nhỏ và chọn phép tính, mà phép tính lại thường là phần dễ nhất.
Bài này đưa ra một nếp làm đơn giản để dùng ở nhà với trẻ khoảng 6 đến 10 tuổi: đọc câu chuyện, tìm câu hỏi và dữ kiện, hình dung, rồi soát đáp án. Cách này hợp với cách dạy của bất kỳ trường nào.
Vì sao bài toán có lời làm con vấp
- Con số nổi bật nhất. Trẻ thấy 12 và 4 là bắt tay vào tính trước khi hiểu chuyện gì đang xảy ra.
- Bắt từ khóa dễ sai. Có trẻ học mẹo "nhiều hơn là cộng", "còn lại là trừ". Mẹo đúng được vài lần, rồi sai ở bài như: "Tú có 9 viên bi, nhiều hơn Bình 3 viên. Bình có mấy viên bi?" Đề có chữ "nhiều hơn", nhưng đáp án lại đến từ phép trừ: 9 − 3 = 6.
- Đọc chiếm hết sức chú ý. Với trẻ còn đọc chậm, đánh vần từng chữ đã tốn gần hết sức, ý nghĩa trôi mất.
- Câu hỏi nằm ở cuối. Đọc tới đó thì con đã quên đoạn đầu.
Không điều nào trong số đó có nghĩa là con "kém toán". Con chỉ cần một lối vào.
Bước 1: đọc như đọc một câu chuyện
Đọc đề hai lần. Lần đầu không cầm bút, chỉ nghe câu chuyện. Nếu con đọc còn chậm, bố mẹ đọc to cho con nghe: mục tiêu ở đây là hiểu, không phải luyện đọc.
Rồi nhờ con kể lại bằng lời của mình, không nói số:
- "Trong chuyện có ai?"
- "Chuyện gì xảy ra?"
- "Mình cần tìm điều gì?"
Lấy ví dụ: "Nam có 12 hình dán. Nam cho em 4 hình, rồi mua thêm 5 hình. Hỏi bây giờ Nam có bao nhiêu hình dán?" Một lần kể lại tốt sẽ như thế này: "Nam có một ít hình dán, cho đi một ít, rồi có thêm một ít. Mình cần biết cuối cùng Nam có bao nhiêu." Con nói được như vậy là phần khó nhất đã xong.
Bước 2: tìm câu hỏi và dữ kiện
Giờ mới quay lại đề với cây bút chì.
- Gạch chân câu hỏi. Thường là câu cuối. Lần đọc thứ hai đọc câu hỏi trước, con sẽ biết mình cần tìm gì.
- Khoanh từng số và nói số đó đếm cái gì. Không chỉ "12" mà "12 hình dán lúc đầu". Không chỉ "4" mà "4 hình cho em".
- Gạch bỏ chỗ không cần. Có đề thêm chi tiết thừa như màu của hình dán hay hôm đó là thứ mấy. Nhận ra chi tiết thừa cũng là một kỹ năng.
| Số | Nghĩa là gì | Số hình tăng hay giảm? |
|---|---|---|
| 12 | hình dán lúc đầu | lúc đầu |
| 4 | cho em | giảm |
| 5 | mua thêm | tăng |
Một bảng nhỏ như vậy là đủ. Con sẽ thấy bài có hai bước: 12 − 4 = 8, rồi 8 + 5 = 13.
Bước 3: hình dung, rồi soát lại
Trước khi tính, giúp con thấy được tình huống. Với con nhỏ, diễn lại bằng đồ thật: 12 cái cúc trên bàn, dời đi 4 cái, thêm vào 5 cái. Với con lớn hơn, vẽ nhanh là đủ: chấm tròn hay ô vuông, không cần vẽ đẹp.
Trước khi tính, hỏi con đoán đại khái: "Cuối cùng Nam có nhiều hơn hay ít hơn 12 hình?" (Chỉ nhiều hơn một chút, vì cho đi 4 mà có thêm 5.) Có một con số đoán trước thì con có cái để so với đáp án.
Tính xong, soát đáp án với câu chuyện:
- Trả lời bằng cả câu, có đơn vị: "Bây giờ Nam có 13 hình dán." Chỉ ghi "13" dễ che mất lỗi sai.
- Có hợp lý không? Nếu ra 21, hỏi con: "Nam đã cho đi mấy hình. Liệu còn nhiều thế được không?"
- Đọc lại câu hỏi một lần nữa. Mình đã trả lời đúng điều đề hỏi, hay trả lời một điều khác?
Luyện ở nhà mà không cần phiếu bài tập
Những bài toán ngắn, nói miệng trong sinh hoạt hằng ngày tạo thói quen tốt hơn nhiều trang bài tập.
- Bài toán từ chuyện trong ngày. "Nhà mình có 6 quả trứng, mỗi chiếc bánh cần 2 quả. Làm được mấy chiếc bánh?" Để con kể lại mình đã nghĩ thế nào.
- Câu chuyện không có số. "Trên xe buýt có một số bạn nhỏ. Tới bến sau, thêm vài bạn nữa lên xe." Rồi hỏi: "Mình có thể hỏi gì về câu chuyện này?" Không có số để vớ lấy, con sẽ chú ý vào tình huống. Thêm số vào sau.
- Con ra đề. Đưa một phép tính, ví dụ 10 − 3, và nhờ con nghĩ ra một câu chuyện hợp với nó. Rồi đổi vai: bố mẹ ra đề, con giải, và con soát đề của bố mẹ.
- Chữ giống nhau, nghĩa khác nhau. Thỉnh thoảng đưa hai bài nhìn na ná nhau mà cần hai phép tính khác nhau, như bài viên bi ở trên. Con sẽ quen đọc kỹ thay vì đi tìm từ khóa.
Trong Dologi, câu đố "Đếm rồi trả lời" có lời đề rất ngắn, nhưng câu hỏi vẫn quan trọng: "Có bao nhiêu rô-bốt có 2 mắt và 2 chân?" khác hẳn "Có bao nhiêu rô-bốt?". Những câu đố này là một cách nhẹ nhàng để con quen đọc hết câu hỏi trước khi trả lời.
Nếu việc đọc có vẻ rất khó với con, hoặc khó khăn kéo dài, hãy trao đổi với giáo viên. Thầy cô có thể cho bố mẹ biết chỗ vướng nằm ở việc đọc, ở toán, hay chỉ là cần luyện thêm.
Tóm lại
- Bài toán có lời trộn lẫn đọc, hiểu và tính; phần tính thường lại là phần dễ.
- Đọc câu chuyện trước, chưa cầm bút, và nhờ con kể lại không cần số.
- Gạch chân câu hỏi, nói mỗi số đếm cái gì, gạch bỏ chỗ thừa.
- Hình dung, đoán đại khái, trả lời bằng cả câu và soát xem đáp án có hợp với câu chuyện không.
Đọc thêm: Vẽ ra để hiểu: tư duy hình ảnh khi giải bài toán có lời.