Một hơi thổi, và chiếc xe giấy nhỏ lao đi trên sàn. Xe dừng lại, và câu hỏi đầu tiên tự bật ra: "Nó chạy được bao xa?"
Đua xe giấy là một bài học đo lường đội lốt trò chơi. Con so sánh quãng đường, đếm bước chân, đọc thước và ghi số, tất cả chỉ để biết lượt nào chạy xa nhất.
Gấp xe trong một phút
- Cắt một dải giấy rộng chừng một bàn tay, dài bằng chiều dài tờ giấy.
- Gấp dải giấy thành ba phần bằng nhau.
- Dựng lên như một cây cầu nhỏ: phần giữa là nóc xe nằm ngang, hai đầu là hai vách đứng.
Thế là xong chiếc xe. Vách sau làm cánh buồm: thổi vào đó, xe sẽ trượt về phía trước trên hai mép giấy. Để con trang trí xe: một con số trên nóc, vài đường kẻ sọc hay một người lái.
Mỗi người làm một xe, hoặc dùng chung một xe rồi chơi lần lượt.
Đường đua và luật chơi
Chọn một nền nhà nhẵn hoặc một chiếc bàn dài, dán một đoạn băng dính làm vạch xuất phát.
- Vách sau của xe đặt đúng trên vạch xuất phát.
- Mỗi lượt chỉ thổi một hơi. Xe đã chạy thì không thổi thêm.
- Quãng đường luôn đo từ vạch xuất phát đến đầu xe.
- Xe bị lật thì chạy lại lượt đó.
Thống nhất luật trước quan trọng hơn ta tưởng. Một số đo chỉ có nghĩa khi mọi người đo cùng một cách.
Đo: từ bước chân đến thước kẻ
Đi qua các bước này trong nhiều ngày, không cần làm hết trong một buổi.
Chỉ so sánh. Đặt một khối gỗ vào chỗ mỗi xe dừng lại. Khối nào xa vạch hơn? Chưa cần đến con số.
Bước chân. Con đi từ vạch đến xe, gót chân này chạm mũi chân kia, và đếm. Rồi bạn cũng làm thế. Con đếm được sáu bước, bạn đếm được bốn. Quãng đường vẫn vậy, sao hai con số lại khác nhau? Để con tự tìm ra: bàn chân của bạn dài hơn. Điều bất ngờ nhỏ này chính là lý do người ta thống nhất những đơn vị đo giống nhau cho mọi người.
Thước kẻ hoặc thước dây. Đặt vạch số 0 đúng vào vạch xuất phát; ở nhiều chiếc thước, vạch số 0 không nằm sát đầu thước. Nếu thước ngắn, đánh dấu chỗ thước kết thúc, dời thước đi rồi cộng các đoạn lại: 30 với 30 với 18 là 78 xăng-ti-mét.
Ghi lại các lượt chạy
Mỗi người chạy ba lượt thì cuộc đua công bằng hơn, vì không hơi thổi nào giống hệt hơi thổi nào.
| Lượt | Bước chân | Xăng-ti-mét |
|---|---|---|
| 1 | 4 | 62 |
| 2 | 6 | 95 |
| 3 | 5 | 78 |
Bảng này chứa đầy câu hỏi:
- Lượt nào xa nhất? Lượt nào gần nhất?
- Lượt xa nhất hơn lượt gần nhất bao nhiêu? (95 − 62 = 33 xăng-ti-mét)
- Cả ba lượt xe chạy được tất cả bao xa? (235 xăng-ti-mét)
Trước lượt thứ tư, hỏi con đoán trước: "Lần này có vượt 95 không?"
Mỗi lần chỉ đổi một thứ
Khi cuộc đua đã trơn tru, biến nó thành một thí nghiệm nhỏ. Chỉ đổi một thứ và giữ nguyên mọi thứ còn lại, nếu không sẽ không ai biết điều gì tạo ra khác biệt.
| Thứ được đổi | Câu hỏi nên hỏi trước |
|---|---|
| Vách sau cao hơn | Cánh buồm to hơn có đưa xe đi xa hơn không? |
| Kẹp một chiếc kẹp giấy lên nóc | Xe nặng hơn thì chạy xa hơn hay gần hơn? |
| Tấm thảm thay cho nền nhà trơn | Mặt nhám sẽ làm gì với chiếc xe? |
| Thổi qua ống hút | Luồng hơi hẹp có mạnh hơn hơi thổi rộng không? |
Con đoán trước, chạy ba lượt, ghi số rồi so với bảng trước đó. Đoán sai cũng có ích như đoán đúng, miễn là có kiểm tra lại.
| Tuổi ước chừng | Nên thử gì |
|---|---|
| 4–5 | So sánh trực tiếp hai chỗ xe dừng; đếm bước chân |
| 6–7 | Đo theo xăng-ti-mét tròn; chạy ba lượt và tìm lượt xa nhất |
| 8–9 | Dùng thước dây; tính hiệu và tổng của ba lượt |
| Từ 10 | Tính trung bình ba lượt; đổi một thứ rồi so hai bảng |
Mốc tuổi chỉ là ước chừng, mỗi trẻ một khác.
Trong Dologi, câu đố "Xếp thứ tự" của chủ đề Toán học nhờ con xếp bút chì từ ngắn đến dài. Cũng là việc so sánh độ dài, nhưng làm bằng mắt.
Tóm lại
- Một dải giấy gấp lại và một hơi thổi là đủ cho một cuộc đua.
- Thống nhất luật trước: cùng vạch xuất phát, một hơi thổi, đo đến đầu xe.
- Đo bằng bước chân, nhận ra bàn chân khác nhau cho con số khác nhau, rồi chuyển sang thước.
- Ghi lại ba lượt, so sánh chúng, và mỗi lần chỉ đổi một thứ.