"Ai cao hơn?" "Túi nào nặng hơn?" "Cốc của con có nhiều nước hơn không?" Trẻ hỏi những câu về đo lường từ lâu trước khi cầm đến cây thước. Đo lường là so sánh: dài bao nhiêu, nặng bao nhiêu, chứa được bao nhiêu. Bài này giải thích trẻ học đo như thế nào, bắt đầu từ so sánh trực tiếp, rồi đến những đơn vị quen thuộc như gang tay, cái cốc, và cuối cùng là thước, cân.
Ba thứ trẻ học đo
- Độ dài: dài và ngắn, cao và thấp, rộng và hẹp.
- Cân nặng: nặng và nhẹ.
- Dung tích: đầy và vơi, chứa được nhiều hay ít.
Với cả ba, con đường học giống nhau: trước tiên so trực tiếp hai thứ, rồi xếp nhiều thứ theo thứ tự, rồi đo bằng đơn vị nhỏ, và sau cùng mới đến dụng cụ đo chuẩn.
Bước 1: so sánh trực tiếp
- Đặt bằng đầu. Muốn so hai cây bút chì, đặt chúng cạnh nhau với một đầu thẳng hàng. Lỗi rất hay gặp là so mà không để bằng đầu, nên cây nào thò ra xa hơn trông có vẻ dài hơn.
- Đứng quay lưng vào nhau. Muốn biết ai cao hơn, đứng quay lưng vào nhau trên nền phẳng.
- Mỗi tay một món. Cầm hai món đồ và cảm nhận món nào kéo tay xuống nhiều hơn. Rồi kiểm tra bằng cân nhà bếp hoặc chiếc cân tự làm (một cái mắc áo treo hai túi ở hai đầu).
- Rót thử. Muốn so hai cái cốc, rót đầy nước vào một cốc rồi đổ sang cốc kia. Nước có tràn ra không, hay vẫn còn chỗ?
Bước 2: xếp theo thứ tự
- Ba cây bút, từ ngắn đến dài. Rồi bốn, năm cây.
- Từ nặng đến nhẹ. So từng cặp một. Nếu quyển sách nặng hơn quả táo, quả táo nặng hơn cái thìa, thì cái gì nặng nhất?
- Từ ít đến nhiều. Rót một ít nước vào ba cái cốc giống nhau rồi xếp thứ tự.
Xếp thứ tự giúp con thấy "dài hơn" hay "ngắn hơn" tùy vào ta so với cái gì: cùng một cây bút có thể dài nhất trong nhóm này nhưng ngắn nhất trong nhóm khác.
Bước 3: đo bằng đơn vị quen thuộc
Trước khi có thước, con có thể đo bằng những thứ đếm được:
- Độ dài: gang tay, bước chân, khối gỗ, kẹp giấy, một đoạn dây.
- Cân nặng: cần bao nhiêu khối gỗ để cân bằng món đồ chơi trên chiếc cân tự làm?
- Dung tích: mấy cốc nước thì đầy cái bình?
Hai luật giúp phép đo công bằng:
- Không hở, không chồng. Các khối xếp để đo phải sát nhau, không có khe hở.
- Luôn cùng một đơn vị. Không trộn khối to với khối nhỏ trong một lần đo.
Rồi thử một điều thú vị: đo cái bàn bằng gang tay của bố mẹ và gang tay của con. Hai con số sẽ khác nhau. Vì sao? Vì bàn tay to nhỏ khác nhau. Chính vì thế mà mọi người thống nhất dùng đơn vị chuẩn như xăng-ti-mét và ki-lô-gam.
Những cái bẫy cần để ý
- Không để bằng đầu. Nhắc con đặt hai đầu trên cùng một vạch.
- Cốc cao và hẹp. Đổ cùng một lượng nước từ cốc rộng sang cốc cao, hẹp. Nhiều trẻ nhỏ nghĩ giờ có nhiều nước hơn vì mực nước cao hơn. Cùng đổ lại để kiểm tra.
- To chưa chắc đã nặng. Cái gối to nhẹ hơn túi gạo nhỏ. Để con tự cầm thử.
Bước 4: thước, cân và ca đong (khoảng 6–10 tuổi)
- Bắt đầu từ số 0. Khi dùng thước, đặt đầu đồ vật ở vạch 0, không phải ở mép thước hay ở số 1.
- Đọc xăng-ti-mét tròn trước, rồi nửa xăng-ti-mét với trẻ lớn hơn.
- Cân nhà bếp và ca đong. Cùng nấu ăn cho con lý do thật để đo gam và mi-li-lít.
| Tuổi (ước chừng) | Hoạt động |
|---|---|
| 4–5 | So trực tiếp hai thứ, các từ dài hơn, nặng hơn, đầy hơn |
| 5–6 | Xếp từ ba thứ trở lên, đo bằng gang tay và bước chân |
| 6–7 | Đo bằng khối gỗ và cốc, không hở không chồng |
| 7–10 | Dùng thước từ vạch 0, cân nhà bếp, ca đong |
Trong Dologi, câu đố "Xếp thứ tự" của chủ đề Toán học nhờ con xếp bút chì từ ngắn đến dài, quả cân từ nặng đến nhẹ hay cốc nước từ ít đến nhiều.
Tóm lại
- Đo lường bắt đầu từ so sánh: đặt bằng đầu, đứng quay lưng, mỗi tay một món, rót thử.
- Tiếp theo là xếp thứ tự nhiều thứ, rồi đo bằng đơn vị quen thuộc.
- Đo công bằng là không hở, không chồng và luôn cùng một đơn vị.
- Thước bắt đầu từ số 0, và cốc cao hẹp không chứa nhiều hơn chỉ vì nó cao hơn.
Đọc thêm: Học toán qua đồ vật trong nhà: đếm, so sánh, chia phần