Tách, tách, tách, tách… Một cú đẩy nhỏ, cả một hàng dài domino đổ xuống, quân này xô quân kia. Trẻ rất thích xem, và còn thích tự xếp hơn nữa. Ẩn trong trò chơi đơn giản này là một ý tưởng lớn: nguyên nhân và kết quả. Một việc xảy ra, và vì nó mà một việc khác xảy ra.
Hiểu nguyên nhân và kết quả giúp trẻ giải thích thế giới, dự đoán, giải quyết vấn đề, và hiểu hành động của mình ảnh hưởng tới người khác thế nào. Bài viết này gợi ý cách khám phá điều đó bằng domino và trong đời sống hằng ngày.
Nguyên nhân và kết quả là gì
- Nguyên nhân là điều làm cho một việc xảy ra. "Con đẩy quân domino đầu tiên."
- Kết quả là điều xảy ra sau đó. "Nó đổ và xô quân tiếp theo."
Thường thì một kết quả lại trở thành nguyên nhân của việc tiếp theo, tạo thành một chuỗi: đó chính là hiệu ứng domino.
Xếp một hàng domino
Có thể dùng domino thật, khối gỗ, hoặc cả những quyển sách dựng đứng.
- Dựng thành một hàng, cách nhau ngắn hơn chiều cao một quân một chút.
- Trước khi đẩy, hỏi: "Con nghĩ chuyện gì sẽ xảy ra?"
- Đẩy quân đầu tiên và cùng xem.
- Rồi thử nghiệm, mỗi lần đều đoán trước:
- "Nếu bỏ một quân ở giữa thì sao?"
- "Nếu xếp cách xa nhau hơn nhiều thì sao?"
- "Nếu đẩy một quân ở giữa thay vì quân đầu thì sao?"
- "Mình có xếp được hàng rẽ ngoặt không?"
Mỗi thử nghiệm cho thấy một điều về nguyên nhân: chỗ trống làm đứt chuỗi; đẩy ở giữa thì chỉ những quân phía sau đổ.
Chuỗi nguyên nhân kết quả trong đời sống
Đời sống hằng ngày đầy những chuỗi như thế. Hãy cùng kể bằng "vì" và "nên":
| Nguyên nhân | Kết quả | Rồi sau đó… |
|---|---|---|
| Cả nhà dậy muộn | Ăn sáng vội vàng | Quên hộp cơm |
| Trời mưa cả đêm | Đường lầy lội | Ủng bị bẩn |
| Cốc để sát mép bàn | Bị gạt rơi | Phải quét dọn |
Nhờ con thêm mắt xích tiếp theo: "Rồi sau đó thì sao?" Truyện và sách tranh cũng rất hợp: "Vì sao chú gấu nổi giận? Vì thế mà chuyện gì đã xảy ra?"
Lần ngược: từ kết quả về nguyên nhân
Thám tử, bác sĩ và thợ sửa chữa đều lần ngược từ kết quả để tìm nguyên nhân.
- "Có vũng nước trên sàn. Điều gì có thể gây ra nó?" Cốc bị đổ? Ủng ướt? Vòi nước rỉ?
- "Làm sao mình biết là cái nào?" Tìm manh mối: Có chiếc cốc nào gần đó không? Có dấu chân không?
- "Cái cây rũ lá. Vì sao nhỉ?" Thiếu nước? Nắng quá?
Nghĩ ra vài nguyên nhân có thể, rồi kiểm tra từng cái, là một thói quen rất mạnh.
Xảy ra cùng lúc chưa chắc là "gây ra"
Với trẻ khoảng 7 tuổi trở lên, thêm một câu hỏi thú vị:
- "Sáng nào gà trống cũng gáy, rồi mặt trời mọc. Có phải gà gáy làm mặt trời mọc không?"
- "Trời mưa thì nhiều người cầm ô. Có phải cầm ô làm trời mưa không?"
Trẻ thường bật cười, và đó chính là điều ta muốn. Hai việc có thể xảy ra cùng lúc mà việc này không gây ra việc kia. Tự hỏi "Có thật việc này gây ra việc kia không, hay chúng chỉ xảy ra cùng lúc?" là bước đầu của suy nghĩ cẩn thận.
Trong Dologi, câu đố "Bánh răng quay" ở chủ đề Không gian cho con xem một chuỗi bánh răng: khi một bánh quay, nó làm bánh kế bên quay theo chiều ngược lại, và con suy ra bánh răng cuối cùng quay chiều nào.
Tóm lại
- Nguyên nhân làm một việc xảy ra; kết quả là điều xảy ra. Chuỗi những việc như thế tạo nên hiệu ứng domino.
- Xếp hàng domino, đoán trước mỗi lần đẩy, và thử với chỗ trống hay khúc rẽ.
- Kể các chuỗi đời thường bằng "vì" và "nên", và lần ngược từ kết quả về những nguyên nhân có thể.
- Với trẻ lớn hơn, cùng khám phá khác biệt giữa "gây ra" và "chỉ xảy ra cùng lúc".
Đọc thêm: Lập luận "nếu… thì…": dạy con suy luận qua chuyện hằng ngày