"Nếu trời mưa thì mình phải mang ô." "Nếu để kem ngoài nắng thì kem sẽ chảy." Cả ngày trẻ nghe những câu như vậy. Mỗi câu nối một điều kiện với một kết quả, và mối nối đó chính là trái tim của suy luận. Chỉ với vài câu hỏi, những khoảnh khắc thường ngày có thể biến "nếu… thì…" từ điều con nghe thành điều con dùng để suy nghĩ.
Lập luận "nếu… thì…" là gì
Lập luận "nếu… thì…" nối một điều kiện hay một nguyên nhân với điều xảy ra sau đó: nếu đèn đỏ thì xe dừng. Nó giúp con đoán trước điều sẽ xảy ra, lên kế hoạch và giải thích vì sao một chuyện đã xảy ra.
Nó cũng có một mặt tinh tế. "Nếu trời mưa thì đất ướt" là đúng. Nhưng đất ướt chưa chắc là do mưa: có thể ai đó vừa tưới vườn. Biết hỏi "Có thể còn lý do nào khác không?" là một bước quan trọng của suy nghĩ cẩn thận.
Khoảnh khắc thường ngày để hỏi "nếu… thì…"
| Khoảnh khắc | Câu hỏi |
|---|---|
| Mặc quần áo | "Nếu ngoài trời lạnh thì mình cần gì?" |
| Trên đường đi | "Nếu đèn chuyển đỏ thì xe cộ sẽ làm gì?" |
| Nấu ăn | "Nếu để bơ ở ngoài thì bơ sẽ thế nào?" |
| Chơi | "Nếu con xây tháp trên cái gối thì tháp có đứng được không?" |
| Cây cối, vật nuôi | "Nếu mình quên tưới cây thì có thể chuyện gì xảy ra?" |
Hỏi trước khi giải thích. Để con đoán trước đã, kể cả đoán sai.
Đoán, thử, giải thích
Những thí nghiệm nhỏ biến câu hỏi "nếu… thì…" thành điều con tự kiểm tra được:
- Đoán. "Con nghĩ chuyện gì sẽ xảy ra nếu...?"
- Thử. Cùng làm thử một cách an toàn.
- So sánh. Đoán có đúng không? Có gì khác?
- Giải thích. "Con nghĩ vì sao lại như vậy?"
Gợi ý thí nghiệm đơn giản:
- Chìm hay nổi. Nếu thả cái thìa, cái nút bần và chiếc lá vào nước, cái nào sẽ nổi?
- Đá lạnh. Nếu để một viên đá ngoài nắng và một viên trong bóng râm, viên nào tan trước?
- Cầu trượt. Nếu kê cầu trượt cao hơn, xe đồ chơi có chạy xa hơn không?
- Bóng. Nếu đưa đèn pin lại gần, cái bóng sẽ thế nào?
Đoán sai không phải là thất bại. Đó là lúc thú vị nhất: "Ồ, cái nút bần nổi kìa. Sao lại thế nhỉ?"
Trò chơi suy luận
- Chuỗi chuyện "nếu… thì…". Bắt đầu bằng "Nếu chú mèo thức dậy..." Con nối tiếp bằng "thì...", rồi người sau thêm một "nếu" mới. Xem chuỗi chuyện đi đến đâu.
- Làm theo điều kiện. Ra lệnh kèm điều kiện: "Nếu con mặc đồ màu xanh thì chạm vào mũi. Nếu con đi tất kẻ sọc thì nhảy hai cái."
- Thám tử quy tắc. Bí mật chọn một quy tắc, như "nếu là quả thì vỗ tay". Lần lượt kể tên đồ vật và vỗ tay khi đúng quy tắc. Con đoán quy tắc là gì.
- Có thể đã xảy ra chuyện gì? Đưa ra một kết quả và suy ngược: "Bánh quy hết rồi, dưới sàn có vụn bánh. Có thể đã xảy ra chuyện gì?" Tìm hơn một khả năng.
- Vì… nên… Thay phiên nói nốt câu: "Cái cây lớn cao vì..." "Trời bắt đầu mưa nên..."
Với trẻ lớn hơn
- Luôn luôn, đôi khi, không bao giờ. "Nếu là con chim thì biết bay. Luôn luôn, đôi khi hay không bao giờ?" (Đôi khi: có loài chim không biết bay.)
- Trừ khi. "Mình sẽ đi công viên, trừ khi trời mưa." Cần chuyện gì xảy ra thì kế hoạch mới đổi?
- Hai điều kiện. "Nếu trời nắng và là cuối tuần thì mình đi biển. Hôm nay nắng nhưng là thứ Ba. Mình có đi không?"
Giữ cho nhẹ nhàng
- Hỏi, đừng kiểm tra bài. Một hai câu hỏi đúng lúc là đủ.
- Đón nhận câu trả lời bất ngờ và hỏi con đã nghĩ ra thế nào.
- Nhiều câu "nếu… thì…" trẻ nghe là về hậu quả: "Nếu con không dọn đồ thì..." Hãy cân bằng bằng những câu tò mò: "Nếu trộn hai màu này thì con đoán sẽ ra màu gì?"
Trong Dologi, câu đố "Ai ở nhà nào?" đưa ra vài thẻ gợi ý, và con dùng chúng để suy ra mỗi chú rô-bốt ở nhà nào.
Tóm lại
- Lập luận "nếu… thì…" nối điều kiện với kết quả, giúp con đoán trước, lên kế hoạch và giải thích.
- Những lúc mặc đồ, nấu ăn, vui chơi đầy ắp câu hỏi "nếu… thì…".
- Đoán, thử, so sánh và giải thích: lúc đoán sai là phần thú vị nhất.
- Suy ngược từ kết quả và hỏi "có lý do nào khác không?" giúp con suy nghĩ cẩn thận hơn.
Đọc thêm: Tư duy phản biện cho trẻ: khi con hỏi "tại sao" suốt ngày