Con xếp xong tòa tháp, giải được câu đố, viết hết một trang. Câu bật ra nhanh nhất thường là "Con giỏi quá!" hay "Con thông minh thế!". Chẳng có gì sai khi bố mẹ vui cùng con. Nhưng lời khen không chỉ làm con vui: nó còn cho con biết bố mẹ coi trọng điều gì. Bài này nói về cách khen để con muốn thử tiếp, kể cả khi gặp việc khó, và những câu khen cụ thể bố mẹ dùng được ngay.
Khen con người và khen việc con làm
Có hai kiểu khen rất khác nhau:
- Khen con người: "Con thông minh quá", "Con là thiên tài toán". Lời khen gắn vào một điều con là.
- Khen việc con làm: "Con thử ba cách mới ra", "Con tô kín từng ô, không lem ra ngoài". Lời khen gắn vào điều con đã làm.
Kiểu thứ nhất nghe ấm áp, nhưng có thể khiến con nghĩ "thông minh" là thứ có sẵn: có thì làm được, không có thì thôi. Khi gặp bài khó, con dễ lo rằng nếu sai thì mình hết "thông minh", nên chọn việc dễ cho chắc. Kiểu thứ hai cho con thấy kết quả đến từ việc con làm: chịu khó, đổi cách, kiểm tra lại. Đó là những thứ con có thể làm lại ở lần sau.
Khen cụ thể: nói đúng điều con đã làm
Lời khen có ích nhất là lời khen mô tả. Bố mẹ chỉ cần nói lại điều mình thấy, càng rõ càng tốt.
| Thay vì | Thử nói |
|---|---|
| "Giỏi quá!" | "Con xếp khối to ở dưới, khối nhỏ ở trên nên tháp đứng vững." |
| "Đẹp lắm!" | "Con dùng ba màu cho bầu trời, nhìn như lúc hoàng hôn." |
| "Thông minh thế!" | "Lần đầu chưa được, con đổi cách khác và tìm ra." |
| "Con làm tốt lắm." | "Con tự đọc lại bài và sửa được hai chỗ." |
| "Ngoan quá." | "Con cất đồ chơi vào đúng hộp mà không cần ai nhắc." |
Câu khen cụ thể còn có cái lợi khác: con biết chính xác điều gì đáng làm tiếp. "Giỏi quá" không cho con biết gì thêm; "con đổi cách khác khi cách đầu không được" thì có.
Khen quá trình, không chỉ kết quả
Không phải lúc nào con cũng làm đúng. Lời khen về quá trình dùng được cả khi kết quả chưa như ý:
- Sự cố gắng: "Con ngồi với câu đố này lâu lắm mà không bỏ cuộc."
- Cách làm: "Con đếm từng hàng một, nên không bị sót."
- Sự tiến bộ: "Tuần trước con cần mẹ giúp chỗ này, hôm nay con tự làm."
- Lựa chọn của con: "Con chọn làm bài khó trước, gan đấy."
Khen cố gắng không có nghĩa là khen cho có. Nếu con làm qua loa, đừng nói "con cố lắm". Trẻ nhận ra lời khen không thật, và lời khen sẽ mất giá. Khi ấy bố mẹ có thể hỏi: "Con thấy chỗ nào làm kỹ hơn được?"
Những bẫy nhỏ khi khen
- Khen kèm so sánh. "Con giỏi hơn bạn ấy" làm sự chú ý chuyển sang thắng thua. Hãy so con với chính con hôm qua.
- Khen rồi thêm "nhưng". "Đẹp đấy, nhưng…" khiến con chỉ nhớ nửa sau. Tách lời khen và lời góp ý ra hai lúc.
- Khen mọi thứ. Khen liên tục mỗi việc nhỏ dễ khiến con làm vì lời khen. Đôi khi chỉ cần ngồi xem và hỏi: "Con kể cho bố mẹ nghe con làm thế nào?"
- Khen để giục. "Con giỏi thế thì làm nốt đi" biến lời khen thành lời ép. Lời khen nên đi sau việc con đã làm.
Để con tự thấy mình làm được
Mục tiêu xa hơn là con tự nhận ra mình đã làm tốt, không chỉ chờ người lớn khen.
- Hỏi thay vì phán. "Con thích nhất chỗ nào trong bức tranh?" "Câu nào con thấy khó nhất mà vẫn làm được?"
- Để con kể lại. Khi con giảng lại cách làm, con nhìn lại chính mình.
- Giữ lại vài sản phẩm. Một bức vẽ, tấm ảnh chụp tòa tháp. Vài tuần sau cùng xem lại: con sẽ tự thấy mình tiến bộ.
Nếu con dùng Dologi, mục "7 ngày qua" ở khu phụ huynh cho biết tuần qua con đã làm bao nhiêu câu đố và đang ở mức nào trong từng chủ đề. Đó là chất liệu tốt cho một câu khen cụ thể: "Tuần này con làm được nhiều câu đố đấy. Câu nào con phải nghĩ lâu nhất?"
Tóm lại
- Khen việc con làm (cố gắng, cách làm, tiến bộ) thay vì khen con "thông minh", "giỏi".
- Lời khen tốt nhất là lời mô tả: nói lại đúng điều bố mẹ thấy con làm.
- Tránh khen kèm so sánh, khen rồi "nhưng", khen để giục, và khen không thật.
- Hỏi để con tự nhận ra mình đã làm tốt chỗ nào.
Đọc thêm: Con hay nản khi gặp bài khó: giúp trẻ kiên trì và không sợ sai