Căn bếp là phòng thí nghiệm gần nhất trong nhà. Ở đó có nước, có lạnh, có đồ ăn biết đổi hình đổi dạng, và có một người lớn đang đứng gần. Không cần mua bộ thí nghiệm nào: một khay đá, vài quả trứng và một ít bột là đủ cho cả buổi chiều đoán và thử.
Bài này gợi ý ba thí nghiệm với đá lạnh, trứng và bột, hợp với trẻ khoảng 4–10 tuổi. Mỗi thí nghiệm đi theo cùng một nếp: con đoán trước, cùng làm, nhìn kỹ, rồi thử giải thích.
Trước khi bắt đầu: ai làm phần nào
Các thí nghiệm dưới đây không cần bếp nấu, dao hay hóa chất. Vẫn có vài việc nên để bố mẹ làm:
- Bố mẹ làm: luộc sẵn trứng từ trước (con không đứng cạnh bếp), pha nước ấm cho thí nghiệm men và thử bằng tay xem chỉ ấm vừa, lau chỗ nước đổ ra sàn.
- Con làm: đoán, bày đồ, rắc muối, khuấy, quay trứng, xem đồng hồ, ghi kết quả.
- Cả nhà nhớ: đồ dùng cho thí nghiệm thì không ăn, rửa tay sau khi chạm vào trứng sống.
Chuẩn bị một tờ giấy chia ba cột: "Con đoán", "Chuyện xảy ra", "Vì sao nhỉ?". Trẻ chưa biết viết thì vẽ hoặc đánh dấu, bố mẹ ghi giúp lời con nói.
Thí nghiệm 1: viên đá tan nhanh nhất ở đâu?
Lấy năm viên đá cùng cỡ, mỗi viên đặt lên một đĩa nhỏ. Để mỗi đĩa một chỗ, rồi hỏi con: "Viên nào sẽ tan hết trước?"
| Chỗ đặt viên đá | Con đoán (thứ mấy) | Tan hết sau bao lâu |
|---|---|---|
| Trên bàn bếp | ||
| Cạnh cửa sổ có nắng | ||
| Trong tủ lạnh, ngăn mát | ||
| Trên bàn, rắc một nhúm muối | ||
| Trong cốc nước |
Cứ chừng mười phút lại cùng con đi một vòng xem. Trẻ nhỏ chỉ cần nói viên nào "còn to", "nhỏ đi", "hết rồi"; trẻ lớn thì ghi giờ.
Vài điều đáng hỏi lại khi xem kết quả:
- Viên đá có nắng chiếu thường tan nhanh hơn viên trong bóng râm. Vì sao chỗ nắng lại ấm hơn?
- Viên đá rắc muối thường tan nhanh hơn viên để trơn. Ngoài trời lạnh, người ta cũng rắc muối lên đường đóng băng vì vậy.
- Nước tan ra từ đá đi đâu? Cho nước ấy vào khay rồi để lại ngăn đá, hôm sau con sẽ có viên đá mới.
Mẹo sợi chỉ: đặt một đoạn chỉ nằm vắt ngang trên viên đá, rắc chút muối lên chỗ chỉ nằm, chờ khoảng một phút rồi nhấc đầu chỉ lên. Nhiều khi viên đá được nhấc lên theo. Muối làm mặt đá tan ra một chút, rồi nước lại đông và giữ lấy sợi chỉ.
Thí nghiệm 2: quả nào sống, quả nào chín?
Bố mẹ luộc chín một quả trứng từ trước, để nguội hẳn. Đặt quả đó cạnh một quả trứng sống cùng cỡ, đừng cho con biết quả nào là quả nào. Hỏi: "Không đập vỡ, làm sao mình biết?"
Cho con đặt từng quả nằm trên đĩa phẳng hoặc mặt bàn có lót khăn, rồi xoay nhẹ như xoay con quay:
- Trứng chín thường quay đều và lâu, như một con quay.
- Trứng sống quay chậm, lắc lư rồi dừng sớm.
- Thử thêm: khi trứng đang quay, chạm một ngón tay cho nó dừng lại rồi buông ngay. Trứng sống thường tự quay tiếp một chút, trứng chín thì nằm yên.
Giải thích cho trẻ: bên trong trứng chín là một khối đặc, cả quả quay cùng nhau. Bên trong trứng sống là chất lỏng, vỏ quay mà phần lỏng bên trong còn sóng sánh, nên nó kéo trứng chậm lại. Khi ta dừng vỏ, phần lỏng bên trong vẫn đang chảy vòng, nên kéo vỏ quay tiếp.
Đây là lúc tốt để hỏi về điều thay đổi: trứng sống thành trứng chín được, còn trứng chín có trở lại thành trứng sống được không?
Thí nghiệm 3: men làm bột nở và quả bóng tự phồng
Men nở dùng làm bánh mì là những sinh vật rất nhỏ. Khi có nước ấm và chút đường, chúng "ăn" đường và nhả ra bọt khí. Thí nghiệm này cho con nhìn thấy bọt khí ấy.
- Bố mẹ pha nước ấm, thử bằng cổ tay thấy ấm dễ chịu, không nóng.
- Con cho vào một chai nhựa nhỏ: nửa cốc nước ấm, một thìa đường, một gói nhỏ men nở. Lắc nhẹ.
- Chụp một quả bóng bay chưa thổi lên miệng chai.
- Đoán trước: quả bóng sẽ thế nào? Rồi chờ, cứ mười lăm phút xem một lần.
Thường sau khoảng nửa giờ tới một giờ, quả bóng đứng dậy và phồng dần. Làm thêm một chai giống hệt nhưng dùng nước lạnh, hoặc không cho đường, để con so: chai nào phồng nhanh hơn? Mỗi chai chỉ khác nhau một thứ, như vậy mới biết thứ nào làm nên khác biệt.
Muốn thấy bột nở thật thì nhào hai nắm bột nhỏ với nước, một nắm có men, một nắm không. Đặt cạnh nhau, đánh dấu cỡ ban đầu bằng hai sợi dây, xem lại sau một giờ.
Thay đổi đổi lại được và không đổi lại được
Ba thí nghiệm cho con thấy hai kiểu thay đổi. Cùng con xếp chúng vào bảng:
| Thay đổi | Đổi lại được không? |
|---|---|
| Đá tan thành nước | Được: cho vào ngăn đá lại thành đá |
| Trứng sống thành trứng chín | Không |
| Bột và nước thành cục bột nhào | Khó: bột đã ướt không trở lại như bột khô |
| Bánh mì nướng xong | Không |
Rồi đố nhau tìm thêm trong bếp: sô-cô-la tan, sữa chua, bánh quy nướng, viên đường tan trong trà. Con tự đặt câu hỏi "đổi lại được không?" là con đã bắt đầu nghĩ như một người làm khoa học.
Trong Dologi, câu đố "Rót cho đúng" nhờ con rót nước qua lại giữa các bình để có đúng lượng cần, một kiểu suy nghĩ về nước và thể tích rất gần với việc đong đo trong bếp.
Tóm lại
- Bếp có sẵn đồ cho nhiều thí nghiệm: đá lạnh, trứng, bột, men, muối.
- Giữ nếp đoán trước, làm, nhìn kỹ, giải thích; ghi vào một bảng ba cột đơn giản.
- Bố mẹ lo phần trứng luộc và nước ấm, con lo phần đoán, khuấy, quay, ghi.
- Kết thúc bằng câu hỏi "đổi lại được không?" để con nối các thí nghiệm với nhau.