Con ném đồ chơi, vẽ lên tường, hay đánh em. Bố mẹ không muốn quát, càng không muốn đánh, nhưng cũng không thể làm như không thấy. Nhiều phụ huynh bối rối ở chỗ này: bỏ hình phạt thì dạy con bằng gì? Bài này gợi ý những cách giữ được luật trong nhà mà không cần la mắng hay đòn roi.
Kỷ luật là dạy, không phải làm con đau
Mục tiêu của kỷ luật là để lần sau con biết làm khác. Hình phạt nặng có thể làm con dừng ngay lúc đó, nhưng thường không dạy được điều này:
- Con học cách tránh bị bắt, chứ chưa học cách làm đúng. Con có thể giấu, nói dối, hoặc chỉ ngoan khi có bố mẹ ở đó.
- Con nhớ nỗi sợ hơn nhớ bài học. Lúc đang sợ hay đang tủi, trẻ khó nghĩ xem mình đã làm gì sai.
- Con học từ cách người lớn xử lý cơn bực. Bố mẹ quát hay đánh khi giận, con cũng dễ làm thế với bạn, với em.
Bỏ hình phạt không có nghĩa là bỏ luật. Con vẫn cần biết giới hạn ở đâu, chỉ là cách giữ giới hạn khác đi.
Nói luật trước, ít luật, nói điều nên làm
Phần lớn việc kỷ luật diễn ra trước khi có chuyện.
- Ít luật thôi: ba bốn luật quan trọng nhất, ví dụ "giữ an toàn cho mình và người khác", "cất đồ sau khi chơi", "nói nhẹ nhàng trong nhà".
- Nói điều nên làm: "Mình vẽ trên giấy" dễ làm theo hơn "Không được vẽ lên tường".
- Nói trước điều sẽ xảy ra: "Đồ chơi nào ném đi sẽ được cất lên giá đến mai." Con biết trước thì không thấy bất ngờ hay bất công.
- Với trẻ nhỏ, có thể vẽ luật thành hình và dán ở chỗ con hay thấy.
Hệ quả gắn với việc con làm
Khi con vẫn làm sai, thay hình phạt bằng hệ quả: một điều xảy ra liên quan trực tiếp tới việc con vừa làm, vừa sức, và nói bằng giọng bình thường.
| Việc con làm | Hình phạt không liên quan | Hệ quả liên quan |
|---|---|---|
| Ném đồ chơi | Bị mắng, cấm xem hoạt hình | Đồ chơi đó lên giá đến mai |
| Vẽ lên tường | Bị đánh vào tay | Cùng bố mẹ lau sạch vết vẽ |
| Không chịu cất đồ chơi | Bị quát, dọa bỏ đồ chơi đi | Đồ chưa cất thì để dành, chơi tiếp khi đã cất xong phần trước |
| Làm đổ nước vì đùa | Bị la "sao hậu đậu thế" | Lấy khăn lau chỗ nước đổ |
| Đánh em khi tranh đồ | Bị đánh lại "cho biết đau" | Tạm tách hai đứa ra, rồi con hỏi em có sao không và cùng tìm cách chia lượt |
| Chơi máy quá giờ đã hẹn | Cấm dùng máy cả tháng | Hôm sau bớt đúng phần đã chơi quá |
Hệ quả tốt thường có ba điểm: gắn với việc vừa xảy ra, không làm con xấu hổ, và không nặng hơn mức cần để con nhớ.
Để con sửa lại điều mình gây ra
Với nhiều chuyện, cách dạy tốt nhất là để con tự sửa:
- Làm hỏng tháp của bạn thì giúp bạn xây lại.
- Nói lời làm em buồn thì hỏi em cần gì để thấy đỡ hơn.
- Làm bừa phòng khách thì dọn lại, bố mẹ có thể làm cùng với trẻ nhỏ.
Sửa lại giúp con thấy mình làm được điều tốt sau khi lỡ sai, thay vì chỉ thấy mình hư. Đừng ép con nói "con xin lỗi" ngay khi còn đang giận; chờ con bình tĩnh rồi cùng nghĩ cách làm lành.
Nhất quán và bình tĩnh
Luật chỉ có tác dụng khi được giữ đều.
- Lần nào cũng như nhau. Hôm nay cho qua, mai lại phạt nặng, con khó biết luật thật là gì.
- Người lớn trong nhà thống nhất với nhau, nói chuyện riêng nếu chưa đồng ý, không cãi nhau trước mặt con.
- Ít lời. Nói hệ quả một lần rồi làm, không cần giảng dài.
- Khi đang quá giận, hoãn lại: "Bố mẹ đang bực, mình nói chuyện này sau mười phút nữa." Hoãn không phải là bỏ qua.
- Sau đó, nối lại với con: một cái ôm, một câu "Bố mẹ vẫn thương con, chỉ là không đồng ý việc đó."
Nếu con thường xuyên làm đau người khác, hay các cách trên không giúp được sau một thời gian, hãy trao đổi với giáo viên hoặc chuyên gia để cùng tìm cách phù hợp với con.
Tóm lại
- Kỷ luật là dạy con cách làm khác lần sau, không cần làm con đau hay sợ.
- Đặt ít luật, nói điều nên làm, nói trước điều sẽ xảy ra.
- Thay hình phạt bằng hệ quả gắn với việc con làm, và để con sửa lại điều mình gây ra.
- Giữ luật đều đặn, ít lời, bình tĩnh, rồi nối lại tình cảm với con.
Đọc thêm: Lỡ quát con: bình tĩnh lại và làm lành với con thế nào