Một đứa trẻ bắt đầu xây tháp thật cao, giữa chừng thì hết khối to, cả tháp lung lay. Đứa trẻ khác bắt đầu vẽ ở giữa tờ giấy rồi hết chỗ để vẽ mặt trời. Lao vào làm ngay là điều tự nhiên với trẻ nhỏ, và đôi khi như thế lại đúng. Nhưng học cách dừng lại và lên kế hoạch trước giúp tránh được rất nhiều bực bội, và kỹ năng này lớn dần nhờ luyện tập.
Bài này giải thích vì sao lập kế hoạch quan trọng, gợi ý một nếp đơn giản để dùng ở nhà, và chia sẻ những trò chơi, những lúc hằng ngày giúp con nghĩ trước vài bước.
Vì sao nên lên kế hoạch trước?
- Ít phải làm lại. Một phút lên kế hoạch có thể tiết kiệm mười phút làm lại từ đầu.
- Ít bực bội hơn. Trẻ biết bước tiếp theo là gì thì ít bị bí và bỏ cuộc.
- Tự lập hơn. Trẻ có kế hoạch thì làm tiếp được mà không phải hỏi "giờ làm gì?" ở mỗi bước.
- Một kỹ năng tư duy then chốt. Lập kế hoạch là một phần của cái mà các nhà tâm lý học gọi là chức năng điều hành: những kỹ năng trong đầu giúp ta tự sắp xếp và đạt mục tiêu.
Lập kế hoạch không cần nghiêm trọng hay dài dòng. Với trẻ nhỏ, kế hoạch có thể chỉ là ba câu.
Nếp "nói ra, làm theo, xem lại"
Nếp ngắn này dùng được cho hầu hết mọi hoạt động.
- Nói ra. Trước khi bắt đầu, con kể kế hoạch của mình, tối đa ba bước: "Đầu tiên con xếp khối to ở dưới, rồi khối vừa, rồi khối nhỏ ở trên cùng."
- Làm theo. Con làm theo kế hoạch. Bố mẹ ở gần nhưng cố gắng không làm thay.
- Xem lại. Sau đó cùng so sánh: "Mọi thứ có diễn ra như con định không? Có gì khác? Lần sau con sẽ làm thế nào?"
Bước xem lại là lúc việc học diễn ra. Không cần chấm kế hoạch là hay hay dở. Chỉ cần để ý điều gì đã hiệu quả.
Những lúc hằng ngày để tập
| Hoạt động | Câu hỏi lên kế hoạch | Câu hỏi xem lại |
|---|---|---|
| Xếp khối | "Con định xây gì, cái gì xếp trước?" | "Tháp có đứng vững không? Điều gì đã giúp?" |
| Vẽ tranh | "Tranh của con có những gì, ở đâu?" | "Mọi thứ có vừa tờ giấy không?" |
| Chuẩn bị đi ra ngoài | "Mình cần mang theo những gì?" | "Mình có quên gì không?" |
| Phụ giúp trong bếp | "Trước khi bắt đầu, cần bày gì lên bàn?" | "Có thiếu thứ gì không?" |
| Một ngày đi chơi | "Mình đi đâu trước, rồi đi đâu?" | "Thứ tự đó có hợp lý không?" |
Lúc đầu chỉ chọn một hai lần mỗi tuần. Lần nào cũng lên kế hoạch thành tiếng có thể làm con mệt.
Trò chơi giúp nghĩ trước vài bước
- Mê cung bằng ngón tay. Trước khi kẻ đường qua mê cung, con dùng ngón tay đi thử trước. Nếu gặp đường cụt, con đã học được điều gì đó mà không để lại vết bút chì lem nhem.
- Thử thách xây tháp. "Con xây được tháp chỉ dùng đúng mười khối này không?" Con sẽ sớm nhận ra có thứ tự xếp tốt hơn thứ tự khác.
- Trò soạn đồ. Bày đồ cho một chuyến đi tưởng tượng và nhờ con chọn đồ cho vào một chiếc túi nhỏ, giải thích vì sao.
- Trò chơi bàn cờ và bài. Nhiều trò đơn giản thưởng cho việc nghĩ trước: "Nếu mình đi ô này thì chuyện gì có thể xảy ra?"
- Truyện "rồi sao nữa?". Dừng câu chuyện giữa chừng và hỏi nhân vật nên làm gì, và sau đó có thể xảy ra chuyện gì.
Mỗi trẻ một khác. Nhiều trẻ 4, 5 tuổi lên kế hoạch được một hai bước; trẻ lớn hơn thường nghĩ trước được ba bước hoặc hơn. Hãy bắt đầu từ chỗ con đang đứng.
Trong Dologi, câu đố "Lái xe" cho con điền một hàng các bước đi để chiếc xe nhặt hết các ngôi sao mà không đâm vào tường. Cả con đường được lên kế hoạch trước khi xe lăn bánh, đúng là nghĩ trước trong một câu đố nhỏ.
Khi kế hoạch thay đổi
Người giỏi lên kế hoạch không phải là người không bao giờ đổi kế hoạch. Họ là người nhận ra khi kế hoạch không ổn và điều chỉnh nó.
- Chừa chỗ cho "kế hoạch B". "Nếu hết khối to thì mình làm cách khác thế nào?"
- Khen việc điều chỉnh, không chỉ khen làm đúng kế hoạch. "Con thấy tháp nghiêng nên đổi thứ tự. Khéo quá."
- Bố mẹ làm mẫu. "Mẹ định đi công viên mà trời mưa. Mình lập kế hoạch mới nhé."
- Giữ sự tử tế. Kế hoạch không thành thì coi đó là thông tin, không phải lỗi đáng xấu hổ.
Tóm lại
- Lên kế hoạch trước giúp ít phải làm lại, ít bực bội và tự lập hơn.
- Dùng nếp "nói ra, làm theo, xem lại", với kế hoạch tối đa ba bước.
- Tập trong những lúc hằng ngày: xếp khối, vẽ tranh, chuẩn bị đi ra ngoài, đi chơi.
- Chơi những trò thưởng cho việc nghĩ trước, và khen con khi biết điều chỉnh lúc kế hoạch thay đổi.
Đọc thêm: Chức năng điều hành là gì? Ba kỹ năng giúp con tự học