Có những đứa trẻ biết phải làm gì nhưng lại khó làm được: quên bước thứ hai của lời dặn, buột miệng trả lời trước khi nghe hết câu hỏi, hay bị kẹt khi kế hoạch thay đổi. Thường thì điều còn đang phát triển không phải là kiến thức, mà là một nhóm kỹ năng "quản lý" gọi là chức năng điều hành. Hiểu về chúng giúp phụ huynh nhìn những khoảnh khắc ấy theo cách khác, và luyện chúng qua trò chơi.
Chức năng điều hành nghĩa là gì
Chức năng điều hành là một nhóm kỹ năng tư duy giúp ta lên kế hoạch, tập trung, nhớ lời dặn và xoay xở nhiều việc. Người ta thường mô tả chúng thành ba kỹ năng chính:
| Kỹ năng | Nói đơn giản | Ví dụ hằng ngày |
|---|---|---|
| Trí nhớ làm việc | Giữ thông tin trong đầu trong lúc dùng nó | Nhớ "giày, áo khoác, cặp" khi chuẩn bị đi học |
| Tự kiểm soát | Dừng lại để nghĩ trước khi làm | Chờ đến lượt thay vì giành lấy |
| Tư duy linh hoạt | Chuyển đổi giữa các ý hay các luật | Thử cách khác khi cách đầu tiên không được |
Những kỹ năng này phát triển dần trong suốt thời thơ ấu và còn tiếp tục phát triển nhiều năm sau đó. Không ai đòi hỏi trẻ nhỏ phải thành thạo chúng; trẻ luyện tập chúng mỗi ngày, thường là chẳng ai để ý.
Vì sao những kỹ năng này quan trọng
- Học tập: làm theo lời dặn nhiều bước, giữ con số trong đầu khi tính, đọc một câu mà vẫn nhớ đầu câu.
- Tự lập: tự mặc quần áo, tự xếp cặp, tự bắt đầu một việc mà không cần nhắc.
- Tình bạn: chờ đến lượt, chấp nhận luật mới trong trò chơi, bình tĩnh lại sau khi bất đồng.
Trò chơi rèn trí nhớ làm việc
- Đi chợ mua gì? Mỗi người thêm một món: "Tớ đi chợ mua một quả táo… một quả táo và một quả bóng…" Danh sách dài dần.
- Nhiệm vụ nhiều bước. "Lấy một cái thìa, đặt lên bàn, rồi mang cho mẹ một cái cốc." Thêm một bước khi con làm dễ dàng.
- Lật thẻ trí nhớ. Úp các cặp thẻ giống nhau xuống, mỗi lượt lật hai thẻ và nhớ hình nào ở đâu.
- Đọc ngược. Nói ba con số hay ba từ và nhờ con đọc lại theo thứ tự ngược (cho trẻ lớn hơn).
Trò chơi rèn tự kiểm soát
- Nhạc dừng, đứng im. Nhảy theo nhạc và đứng im khi nhạc tắt. Khó hơn: đứng im khi nghe tiếng vỗ tay.
- Ngày ngược đời. Khi bạn nói "lên", con chỉ xuống; khi bạn nói "to", con thu mình nhỏ lại.
- Đèn xanh, đèn đỏ. Đèn xanh thì đi, đèn đỏ thì dừng, đèn vàng thì đi thật cẩn thận.
- Chờ hiệu lệnh. "Khi nào mẹ nói 'chuối' thì con mới được bắt đầu." Rồi nói những từ khác trước.
Trò chơi rèn tư duy linh hoạt
- Xếp rồi xếp lại. Xếp cúc áo theo màu, rồi trộn lên và xếp theo kích thước.
- Luật mới. Chơi một trò quen thuộc, rồi đổi một luật giữa chừng.
- Nó còn có thể là gì? Giơ một cái thìa lên: nó còn dùng được vào việc gì? Làm micro, làm xẻng cho đồ chơi, làm dùi trống.
- Hai cách. Hỏi con hai cách khác nhau để giải cùng một vấn đề nhỏ.
Thói quen hằng ngày hỗ trợ những kỹ năng này
- Nếp sinh hoạt bằng hình. Một danh sách bằng hình các bước buổi sáng giúp trí nhớ đỡ vất vả.
- Mỗi lần một bước. Chia việc thành những phần nhỏ và đánh dấu khi xong.
- Cùng nhau lên kế hoạch thành lời. "Đầu tiên mình… rồi mình… nếu trời mưa thì mình…"
- Dừng lại trước khi phản ứng. Tự mình làm gương: "Mẹ đang bực. Mẹ hít thở ba lần rồi mới trả lời."
- Ngủ và chơi đủ. Trẻ mệt sẽ thấy cả ba kỹ năng này khó hơn.
Trong Dologi, những câu đố "Lật thẻ trí nhớ" nhờ con nhớ mỗi hình đang giấu ở đâu, một cách vui để dùng đến trí nhớ làm việc.
Tóm lại
- Chức năng điều hành gồm ba kỹ năng: trí nhớ làm việc, tự kiểm soát và tư duy linh hoạt.
- Chúng phát triển chậm rãi suốt thời thơ ấu, và trò chơi hằng ngày là cách luyện tập tự nhiên.
- Những trò như "Đi chợ mua gì?", "Nhạc dừng, đứng im" và "Xếp rồi xếp lại" rèn từng kỹ năng.
- Nếp sinh hoạt, chia nhỏ việc, lên kế hoạch thành lời và những lần dừng lại bình tĩnh giúp con mỗi ngày.
Đọc thêm: Kỹ năng giải quyết vấn đề cho trẻ: 4 bước tập từ những việc nhỏ hằng ngày.