Trẻ rất thích bí mật, và mật mã là một trong những cách thú vị nhất để biến niềm thích ấy thành bài luyện tư duy. Mật mã bằng hình rất đơn giản: mỗi hình thay cho một chữ, một con số hay một từ. Viết lá thư bằng hình, chỉ ai có bảng mã mới đọc được.
Giải một lá thư nghĩa là phải đối chiếu ký hiệu cẩn thận, giữ thông tin trong đầu và kiểm tra xem kết quả có hợp lý không. Tự đặt mật mã còn đi xa hơn: con phải nghĩ ra một hệ thống dùng được. Bài này hướng dẫn cách làm cả hai tại nhà.
Cùng con làm bảng mã
Hãy bắt đầu bằng "chìa khóa" của mật mã, tức là một bảng cho biết mỗi hình có nghĩa gì.
- Với trẻ chưa biết đọc: dùng hình thay cho số. Hình tròn = 1, tam giác = 2, ngôi sao = 3, trái tim = 4. Lá thư "ngôi sao, hình tròn" là số 31, hoặc đơn giản là "3 rồi 1".
- Với trẻ mới biết đọc: dùng hình thay cho vài chữ cái ghép được những từ ngắn, ví dụ B, A, M, E (ba, má, me).
- Với trẻ đọc thạo: cả bảng chữ cái, mỗi chữ một hình.
Vẽ bảng mã lên một tấm thẻ và cất ở chỗ "bí mật", như kẹp trong một cuốn sách. Hãy để con chọn hoặc tự vẽ các hình: con sẽ nhớ mật mã do mình nghĩ ra hơn nhiều so với mật mã bố mẹ làm sẵn.
Gửi thư bí mật
Có bảng mã rồi thì lần lượt gửi thư cho nhau.
- Viết một lá thư ngắn bằng hình và để ở một chỗ bất ngờ: trên gối, trong hộp cơm, dưới cái cốc.
- Con tìm thấy thư, lấy bảng mã ra và giải.
- Rồi đến lượt con viết một lá thư cho bố mẹ.
Những lá thư đầu tiên nên thật ngắn: một con số, một từ, hoặc một lời nhắn đơn giản như "nhìn dưới gầm giường". Thư dài hơn để sau, khi việc đối chiếu hình với chữ đã thành dễ dàng.
Khi nhận thư của con, hãy giải to và thật chậm. Trẻ rất thích xem người khác đi theo hệ thống của mình, và sẽ tự nhận ra nếu mình viết nhầm.
Truy tìm kho báu bằng mật thư
Truy tìm kho báu với manh mối viết bằng mật mã là hoạt động tuyệt vời cho ngày mưa.
- Giấu một món quà nhỏ hay một món đồ chơi.
- Viết ba, bốn manh mối bằng mật mã hình, mỗi manh mối dẫn tới chỗ giấu tiếp theo: "ghế", "cửa", "hộp".
- Đưa con manh mối đầu tiên cùng bảng mã.
Với trẻ chưa biết đọc, dùng hình chỉ thẳng địa điểm: hình cái cốc nghĩa là "tìm trong bếp", hình cái giường nghĩa là "tìm trong phòng ngủ". Ý tưởng "ký hiệu này thay cho thứ kia" vẫn giữ nguyên.
Làm mật mã thú vị hơn
Khi những điều cơ bản đã dễ, hãy thử vài thay đổi nhỏ:
| Biến thể | Luyện được gì |
|---|---|
| Đọc thư ngược, từ phải sang trái | Làm theo một luật lạ |
| Chèn thêm hình "nhiễu" không có nghĩa | Nhận ra thứ cần bỏ qua |
| Dùng các hình na ná nhau (ngôi sao và bông hoa) | Nhìn kỹ từng chi tiết |
| Cộng thêm 1 vào mọi con số (3 thành 4) | Áp dụng một luật cho nhất quán |
Mỗi lần chỉ đổi một thứ, và nói rõ cho con luật mới là gì. Mục tiêu là suy nghĩ cẩn thận, không phải làm con nản.
Phá mã khi không có bảng mã
Với trẻ khoảng 9 tuổi trở lên, hãy thử một thử thách phá mã thật sự. Thay vì bảng mã, đưa cho con vài thư mẫu đã giải sẵn:
- "tròn, tam giác" = 12
- "tam giác, ngôi sao" = 25
- "ngôi sao, tròn, vuông" = 517
Rồi hỏi: "Vậy 'vuông, tam giác' là số mấy?"
Để giải, con phải so sánh các thư mẫu, tìm hình nào ứng với chữ số nào, và kiểm tra xem mọi thư mẫu có còn đúng không. Đó chính là kiểu suy luận của thám tử và người giải đố, và cảm giác khi mật mã "vỡ ra" thật sự rất đã.
Trong Dologi, câu đố "Giải mật thư" đưa cho con một bảng mã, mỗi ký hiệu ứng với một chữ số, và con đọc lá thư để tìm ra số bí mật. Lên mức cao hơn, câu đố "Đoán bảng mã" giấu bớt một phần bảng mã, nên con phải suy ra từ những thư mẫu.
Tóm lại
- Mật mã bằng hình gắn mỗi hình với một con số, chữ cái hay địa điểm, ghi trong bảng mã.
- Để con cùng nghĩ ra các hình, và bắt đầu bằng những lá thư thật ngắn.
- Truy tìm kho báu bằng mật thư khiến việc giải mã hấp dẫn, kể cả với trẻ chưa biết đọc.
- Trẻ lớn hơn có thể phá mã từ thư mẫu, so sánh và kiểm tra như người phá mã thật.
Đọc thêm: Lập trình không cần máy tính: trò chơi tư duy thuật toán cho trẻ 5–10 tuổi