"Con chó có phải là con vật không?" "Không! Nó là con chó!" Trẻ nhỏ thường cảm thấy mỗi thứ chỉ có một tên gọi. Hiểu được rằng con chó vừa là con chó, vừa là con vật, vừa là sinh vật, tất cả cùng một lúc, là một bước tiến thật sự trong suy luận.
Khi đã thấy nhóm nhỏ nằm trong nhóm lớn, trẻ bắt đầu rút ra được kết luận: "Con vật nào cũng cần ăn. Con chó là con vật. Vậy con chó cần ăn." Bài này gợi ý vài trò chơi đơn giản với những thứ có sẵn trong nhà.
Nhóm lớn và nhóm nhỏ
Hãy hình dung những chiếc hộp lồng nhau. Chim sẻ nằm trong hộp các loài chim. Hộp các loài chim nằm trong hộp con vật. Hộp con vật nằm trong hộp sinh vật.
Hai câu hỏi giúp con đi lên và đi xuống:
- "Nó thuộc loại gì?" đưa con lên nhóm lớn hơn. Chiếc thìa là đồ dùng ăn uống. Đồ dùng ăn uống thuộc về đồ trong bếp.
- "Có những loại nào?" đưa con xuống các nhóm nhỏ hơn. Đồ ăn: trái cây, rau, bánh mì. Trái cây: táo, chuối, lê.
Hãy thử với bất cứ thứ gì đang ở trước mặt trong bữa sáng hay trong thùng đồ chơi.
Vẽ sơ đồ cây phân loại
- Gom khoảng tám món đồ hoặc tranh: con cá, con chim, con mèo, quả táo, quả chuối, bánh mì, cái thìa, cái cốc.
- Xếp thành các nhóm lớn và để con đặt tên từng nhóm: con vật, đồ ăn, đồ dùng.
- Vẽ một chấm ở đầu tờ giấy lớn. Chấm đó nghĩa là "mọi thứ trên bàn". Mỗi nhóm lớn vẽ một nhánh.
- Chia tiếp từng nhánh. Con vật: loài biết bay, loài biết bơi, loài đi trên cạn. Đồ ăn: trái cây và không phải trái cây.
- Đặt từng món vào cuối nhánh của nó.
Sơ đồ trên bìa bài là dạng đơn giản nhất: một chấm, hai nhánh, mỗi nhánh hai thứ.
Rồi tới trò chơi. Mang ra một món mới: "Nó vào đâu? Có cần nhánh mới không?" Một chiếc ô tô đồ chơi có thể cần hẳn một nhóm lớn mới.
Trò chơi "tất cả hay một số"
Nói một câu và để con quyết định câu đó đúng hay sai. Có sơ đồ trên bàn, con kiểm tra được bằng cách nhìn.
| Câu nói | Đúng không? |
|---|---|
| Quả táo nào cũng là trái cây. | Đúng |
| Trái cây nào cũng là quả táo. | Sai: chuối cũng là trái cây |
| Con chim nào cũng là con vật. | Đúng |
| Con vật nào cũng là con chim. | Sai: cá là con vật |
| Một số con vật biết bay. | Đúng |
Khi câu nói sai, hãy đề nghị con đưa một ví dụ cho thấy điều đó: "Chỉ cho mẹ một loại trái cây không phải táo." Một ví dụ là đủ.
Đảo ngược một câu là việc khó với trẻ nhỏ. Sơ đồ cây giúp con: nhóm nhỏ nằm trong nhóm lớn, không bao giờ ngược lại.
Khi một thứ thuộc về hai nhóm
Sớm muộn gì cũng có món không chịu nằm yên một chỗ. Ở nhiều gia đình, con cá vừa là con vật vừa là đồ ăn. Con vịt đồ chơi là đồ chơi có hình con vật. Chiếc thìa gỗ là đồ trong bếp, đồng thời làm bằng gỗ như bộ khối xếp hình.
Đó không phải là lỗi. Điều đó cho thấy nhóm phụ thuộc vào câu hỏi đang đặt ra: "Nó là gì?", "Nó dùng để làm gì?" hay "Nó làm bằng gì?" Hỏi câu khác thì cũng những thứ ấy sẽ xếp khác đi.
Với các trường hợp này, hãy vẽ hai vòng tròn giao nhau và đặt món đồ vào phần chung. Và hãy chấp nhận mọi cách xếp mà con nêu được lý do. Lý do quan trọng hơn đáp án.
Thử gì ở từng tuổi
| Tuổi ước chừng | Nên thử |
|---|---|
| 4–5 | Xếp đồ thật thành hai ba nhóm lớn và đặt tên các nhóm |
| 6–7 | Chia một nhóm lớn thành các nhóm nhỏ; vẽ sơ đồ cây đơn giản; chơi "tất cả hay một số" với đồ vật trước mặt |
| 8–9 | Sơ đồ cây ba tầng; săn tìm những thứ thuộc hai nhóm; hai vòng tròn giao nhau |
| Từ 10 | Tự lập sơ đồ cây cho một bộ sưu tập của mình (hình dán, sách, lá cây); xếp lại cùng những thứ đó theo một câu hỏi khác |
Mốc tuổi chỉ là ước chừng, mỗi trẻ một khác.
Trong Dologi, câu đố "Hai vòng tròn" ở chủ đề Tư duy đưa ra hai vòng giao nhau, mỗi vòng một nhãn. Thứ nào hợp cả hai nhãn thì vào phần chung, thứ nào không hợp nhãn nào thì để ở ngoài.
Tóm lại
- Một thứ có thể có nhiều tên gọi: nhóm nhỏ nằm trong nhóm lớn.
- Vẽ sơ đồ cây phân loại với đồ thật, rồi thêm món mới và xem nó vào đâu.
- Chơi "tất cả hay một số", và đề nghị con đưa một ví dụ khi câu nói sai.
- Thứ thuộc hai nhóm không phải là lỗi: còn tùy vào câu hỏi dùng để xếp.