Nhờ trẻ nhỏ xếp hết các khối màu đỏ vào một chồng, phần lớn trẻ làm được rất nhanh. Giờ nhờ con tìm những khối vừa đỏ vừa tròn. Bỗng nhiên khó hơn hẳn: con phải giữ hai đặc điểm trong đầu cùng lúc và kiểm tra cả hai với từng khối.
Phân loại theo hai đặc điểm cùng lúc là một bước quan trọng trong tư duy của trẻ. Nó rèn sự chú ý linh hoạt, thói quen kiểm tra cẩn thận và ý tưởng rằng một thứ có thể thuộc về nhiều nhóm. Bài này giải thích trò hai vòng dây đơn giản, một lộ trình nhẹ nhàng để theo, và cách trò chuyện về kết quả.
Vì sao hai đặc điểm lại khó hơn
Khi phân loại theo một đặc điểm, con chỉ cần hỏi một câu: "Nó có màu đỏ không?" Với hai đặc điểm, mỗi đồ vật cần hai câu hỏi: "Nó có màu đỏ không? Nó có tròn không?" Và các câu trả lời ghép lại thành bốn khả năng:
- đỏ và tròn,
- đỏ nhưng không tròn,
- tròn nhưng không đỏ,
- không đỏ cũng không tròn.
Trẻ nhỏ thường chú ý vào đặc điểm nổi bật nhất và quên đặc điểm kia. Điều đó hoàn toàn bình thường. Khi được tập, nhiều trẻ từ khoảng 5, 6 tuổi bắt đầu để ý được cả hai, và trẻ lớn hơn xử lý được những kết hợp phức tạp hơn.
Trò hai vòng dây
Có thể làm vòng từ hai chiếc vòng lắc, hai vòng dây hoặc dây nhảy đặt trên sàn, hay hai hình tròn vẽ trên một tờ giấy to.
- Đặt hai vòng chồng lên nhau để có một vùng giữa chung.
- Gắn cho mỗi vòng một thẻ hình: ví dụ một hình tròn cho vòng này và một chấm đỏ cho vòng kia.
- Gom một nhóm đồ vật lẫn lộn: khối gỗ, cúc áo, đồ chơi hay hình cắt giấy với nhiều màu, nhiều hình.
- Thay phiên đặt đồ vật. Hình tròn đỏ vào vùng giữa, vì nó thuộc cả hai vòng. Hình tròn xanh chỉ vào vòng hình tròn. Hình vuông đỏ chỉ vào vòng màu đỏ.
- Thứ nào không hợp vòng nào thì nằm ngoài cả hai vòng: chẳng hạn một hình tam giác vàng.
Vùng bên ngoài làm nhiều trẻ bất ngờ. "Cái này để đâu?" "Không ở đâu cả!" là câu trả lời hoàn toàn đúng, và là một ý quan trọng.
Lộ trình từng bước
Không cần nhảy ngay vào hai vòng giao nhau. Đây là một lộ trình nhẹ nhàng; độ tuổi chỉ là ước chừng.
| Bước | Trẻ làm gì | Độ tuổi (ước chừng) |
|---|---|---|
| 1 | Phân loại theo một đặc điểm: gom hết đồ màu đỏ | 3–4 |
| 2 | Phân loại lại chính những đồ đó theo đặc điểm khác: giờ theo hình | 4–5 |
| 3 | Dùng hai vòng tách rời, rồi nhận ra có đồ "muốn" vào cả hai | 5–6 |
| 4 | Đặt hai vòng giao nhau để có vùng giữa | 5–7 |
| 5 | Dùng bảng phân loại có hàng và cột | 6–8 |
Bước 2 hay bị bỏ qua: xếp lại cùng một đống đồ theo cách mới giúp trẻ thấy đồ vật có nhiều đặc điểm, không chỉ một.
Bảng phân loại
Với trẻ lớn hơn, bảng phân loại cho thấy cả bốn kết hợp cùng lúc. Kẻ một bảng hai hàng, hai cột:
| Tròn | Không tròn | |
|---|---|---|
| Đỏ | hình tròn đỏ | hình vuông đỏ |
| Không đỏ | hình tròn xanh | hình tam giác vàng |
Nhờ con đặt từng đồ vật vào đúng ô. Rồi hỏi: "Ô nào nhiều nhất? Có ô nào trống không? Con tìm được thứ gì cho ô trống không?" Sau đó thử các đặc điểm mới: to và nhỏ, mềm và cứng, con vật biết bay và con vật có bốn chân.
Trò chuyện về vùng giữa
Vùng chung là nơi suy nghĩ thật sự diễn ra. Vài câu hỏi hữu ích:
- "Sao con lại đặt nó vào giữa?"
- "Nó có thuộc vòng này không? Còn vòng kia?"
- "Phải đổi gì thì nó mới nằm ra ngoài?"
- "Con tìm được thứ gì để đặt vào giữa không?"
Hãy để con tự nghĩ ra luật nữa: "Con chọn mỗi vòng nghĩa là gì, bố mẹ sẽ đoán."
Trong Dologi, các câu đố "Chia nhóm" ở chủ đề Tư duy cho con xếp các thứ vào cùng nhóm theo điểm chung của chúng, và nhận ra đặc điểm nào quan trọng cũng chính là kỹ năng chọn đúng vòng.
Tóm lại
- Phân loại theo hai đặc điểm nghĩa là kiểm tra hai câu hỏi với từng đồ vật, khó hơn ta tưởng.
- Chơi trò hai vòng dây với vùng giữa cho "cả hai" và vùng ngoài cho "không cái nào".
- Theo lộ trình nhẹ nhàng: một đặc điểm, xếp lại theo đặc điểm mới, hai vòng rời, hai vòng giao nhau, rồi bảng phân loại.
- Nhờ con giải thích vì sao mỗi thứ nằm ở đó, nhất là ở vùng giữa, và để con tự nghĩ ra luật.
Đọc thêm: Dạy trẻ phân loại và so sánh: kỹ năng tư duy đầu tiên