"Năm viên… một, hai, ba, bốn, năm. Ô tiếp theo còn sỏi, con đi tiếp!"
Ô ăn quan là trò chơi dân gian quen thuộc, bàn kẻ bằng phấn trên sân hay vạch trên đất. Trò này thuộc một họ trò chơi "rải quân" có ở nhiều nơi trên thế giới: bốc sỏi lên rồi rải từng viên dọc theo một dãy ô hay hố. Chỉ cần thứ để kẻ và một nắm sỏi, hạt đậu hay cúc áo. Mỗi lượt đi là một lần tập đếm, và người chơi giỏi học được cách đếm trước rồi mới đi.
Kẻ bàn và bày quân
- Kẻ một hình chữ nhật dài, chia thành hai hàng, mỗi hàng năm ô. Mỗi người ngồi một bên cạnh dài và có năm ô trước mặt mình. Đó là các ô dân.
- Thêm một nửa hình tròn ở mỗi đầu. Đó là hai ô quan.
- Đặt năm viên sỏi nhỏ vào mỗi ô dân, và một viên đá to (quan) vào mỗi ô quan.
Đồ nhỏ nào cũng dùng được: sỏi, hạt đậu khô, vỏ ốc hay cúc áo. Nếu nhà có em nhỏ, hãy chọn quân đủ to để không nuốt được. Kẻ bàn trên giấy cũng chơi được như kẻ trên sân.
Cách chơi đơn giản cho trẻ nhỏ
Với trẻ khoảng bốn đến sáu tuổi, chỉ cần rải và đếm:
- Bốc hết sỏi ở một ô của mình.
- Chọn hướng đi, sang trái hoặc sang phải.
- Rải mỗi ô một viên, lần lượt vòng quanh bàn, kể cả ô quan.
Rồi đến lượt người kia làm như vậy. Chưa cần lo chuyện "ăn". Để con đếm to, mỗi ô một viên, và trước mỗi lượt hỏi: "Con có bốn viên. Viên cuối sẽ rơi vào ô nào?" Con chỉ tay đoán trước, rồi rải để kiểm tra. Lần đoán nhỏ ấy chính là cốt lõi của trò chơi.
Luật đầy đủ
Luật mỗi vùng mỗi khác, nhà nào cũng có thể có luật riêng. Đây là một cách chơi phổ biến:
- Đến lượt, bốc hết sỏi ở một trong năm ô dân của mình (không bốc ở ô quan) rồi rải từng viên theo hướng mình chọn.
- Rải xong viên cuối, nhìn ô liền sau:
- Ô đó có sỏi: bốc hết lên rồi rải tiếp theo hướng cũ.
- Ô đó trống, ô kế tiếp có sỏi: được ăn hết sỏi ở ô kế tiếp. Nếu sau đó lại là một ô trống rồi một ô có sỏi, được ăn tiếp.
- Ô đó là ô quan, hoặc có hai ô trống liền nhau: hết lượt.
- Đến lượt mà cả năm ô dân của mình đều trống thì lấy sỏi đã ăn rải lại mỗi ô một viên, rồi mới đi.
- Ván kết thúc khi cả hai ô quan đều đã bị ăn. Sỏi còn lại bên nào thuộc về bên đó, rồi cả hai cùng đếm. Thường một quan tính bằng mười dân.
Đếm trước và tính trước
Kỹ năng giúp thắng ô ăn quan là đếm trước khi đi. Đứa trẻ nhìn ra "ô này sáu viên, đi sang phải thì dừng ở đây" sẽ thử được cả năm ô của mình, mỗi ô hai hướng, trước khi chọn. Có tới mười cách đi, và xem lần lượt từng cách là một bước tiến lớn trong việc lập kế hoạch.
Vài câu hỏi giúp con:
- "Đi ô nào thì được ăn?"
- "Nếu đi từ ô này, con để lại ô trống nào cho người kia?"
- "Giờ ai nhiều sỏi hơn? Nhiều hơn mấy viên?"
Trẻ lớn hơn bắt đầu nhận ra có nước đi trông thì hay nhưng lại để một ô trống ngay trước một ô đầy sỏi, thành mồi ngon cho người kia.
| Tuổi ước chừng | Thử gì |
|---|---|
| 4–5 | Chỉ rải; đếm mỗi ô một viên; đoán viên cuối rơi vào ô nào |
| 6–7 | Luật ăn, có người lớn giúp; đếm điểm khi hết ván |
| 8–9 | Luật đầy đủ; thử vài ô và cả hai hướng trước khi đi |
| 10 trở lên | Tránh "biếu" ô cho người kia; thử luật của các vùng khác nhau rồi so sánh |
Mốc tuổi chỉ là ước chừng, mỗi trẻ một khác.
Trong Dologi, chủ đề Toán học có những câu đố như "Cộng theo từng đường", trong đó con xếp số sao cho mỗi đường cộng lại bằng tổng cho trước. Cũng như khi chọn ô để đi trong ô ăn quan, con thử một nước, đếm, và đổi ý nếu chưa được.
Tóm lại
- Mười ô dân chia hai hàng, hai ô quan nửa tròn ở hai đầu, mỗi ô dân năm viên sỏi, mỗi ô quan một viên đá to.
- Bắt đầu bằng rải và đếm, hỏi con "viên cuối sẽ rơi vào ô nào?"
- Luật đầy đủ thêm phần ăn quân: một ô trống rồi đến một ô có sỏi.
- Kỹ năng thật sự là đếm trước: thử từng ô, từng hướng rồi mới đi.
Đọc thêm: Trò bốc que: ai bốc que cuối cùng, và cách trẻ học suy ngược từ đích