"Đỏ với vàng ra màu gì?" Hỏi một đứa trẻ năm tuổi, có con trả lời ngay "cam", có con đoán "hồng", có con nói "đỏ vàng". Câu trả lời nào cũng đáng thử. Chỉ cần vài chiếc cốc nước, con sẽ tự thấy màu mới hiện ra trước mắt mình.
Pha màu là một trong những thí nghiệm dễ bày nhất ở nhà, mà vẫn đủ các bước của khoa học: đoán trước, làm thử, ghi lại, rồi nghĩ xem vì sao. Bài này hướng dẫn cách bày, cách ghi bảng pha màu cùng con, và vài cách mở rộng cho trẻ lớn hơn.
Chuẩn bị
- Bốn đến sáu chiếc cốc trong (cốc nhựa trong là tiện nhất), đổ nước khoảng nửa cốc.
- Màu thực phẩm ba màu đỏ, vàng, xanh lam. Không có thì dùng màu nước vẽ tranh hòa vào nước.
- Một chiếc thìa nhỏ hoặc ống nhỏ giọt để lấy màu, vài que khuấy.
- Một tờ giấy trắng đặt sau cốc cho dễ nhìn màu, một chiếc khay và khăn lau.
- Áo cũ cho con: màu thực phẩm có thể dây ra tay và quần áo.
Nói trước với con: nước màu này để xem và để thử, không phải để uống. Với trẻ nhỏ, bố mẹ rót nước, con nhỏ màu và khuấy.
Bước một: đoán trước rồi mới pha
Pha sẵn ba cốc "màu gốc": một cốc đỏ, một cốc vàng, một cốc xanh lam. Trước mỗi lần trộn, hỏi con: "Con nghĩ đổ hai màu này vào nhau sẽ ra màu gì?" Ghi lời đoán vào bảng, rồi mới rót một ít mỗi màu sang chiếc cốc trống.
| Màu thứ nhất | Màu thứ hai | Con đoán | Kết quả |
|---|---|---|---|
| Đỏ | Vàng | Hồng | Cam |
| Vàng | Xanh lam | Xanh lá | Xanh lá |
| Đỏ | Xanh lam | Đen | Tím |
Trẻ chưa biết viết thì tô một chấm màu vào ô thay cho chữ. Trẻ lớn hơn có thể thêm cột "Vì sao con nghĩ vậy?".
Kết quả thật tùy vào loại màu: có loại đỏ với xanh lam cho ra tím đẹp, có loại cho ra tím xỉn ngả nâu. Đó cũng là một phát hiện đáng ghi lại. Điều quan trọng là con so điều mình đoán với điều mình thấy, không phải đoán đúng ngay lần đầu.
Bước hai: nhiều hay ít cũng đổi màu
Khi con đã biết đỏ với vàng ra cam, đặt tiếp một câu hỏi khó hơn: "Nếu cho nhiều vàng mà chỉ một chút đỏ thì sao?"
Xếp năm cốc nước trong thành hàng. Cốc đầu nhỏ một giọt đỏ và năm giọt vàng, cốc tiếp theo hai giọt đỏ và bốn giọt vàng, cứ thế tới cốc cuối năm giọt đỏ và một giọt vàng. Hàng cốc sẽ chuyển dần từ vàng cam sang đỏ cam.
Trò này dạy con nhiều hơn chuyện màu sắc:
- Đếm và so sánh: con đếm giọt, thấy giọt đỏ tăng dần còn giọt vàng giảm dần.
- Nhìn ra quy luật: mỗi cốc đổi một chút theo cùng một kiểu, nên con đoán được cốc tiếp theo trông thế nào trước khi pha.
- Làm cho công bằng: mọi cốc cùng lượng nước, chỉ đổi số giọt. Nếu cốc thì đầy cốc thì vơi, ta không biết màu đổi vì giọt màu hay vì nước.
Bước ba: thêm trắng, thêm nước thì sao?
Phần này làm bằng màu vẽ trên đĩa nhựa hoặc tờ giấy dày, vì màu trắng không hiện rõ trong nước.
- Thêm trắng: chấm một ít đỏ, rồi trộn thêm trắng từng chút. Con sẽ thấy đỏ thành hồng, rồi hồng nhạt dần. Hỏi con: "Màu hồng có phải là một màu riêng, hay là đỏ pha trắng?"
- Thêm nước: với cốc nước màu, đổ thêm nước trong vào. Màu nhạt đi nhưng vẫn là màu đó. So với thêm trắng: cả hai đều làm màu nhạt hơn, nhưng trông có giống nhau không?
- Trộn hết mọi màu: nhiều trẻ thích đổ tất cả vào một cốc. Thường kết quả là màu nâu xỉn. Đây là lúc tốt để hỏi: "Vì sao trộn càng nhiều màu, màu càng tối và xỉn?" Con chưa cần câu trả lời chính xác, chỉ cần nhận ra điều đó lặp lại mỗi lần thử.
Với trẻ lớn, có thể kể thêm một điều bất ngờ: màn hình điện thoại pha màu bằng ánh sáng chứ không bằng màu vẽ, và ánh sáng pha theo luật khác. Ánh sáng đỏ với ánh sáng xanh lá lại cho ra màu vàng.
Trò chơi mở rộng
- Thợ pha màu bí mật: bố mẹ pha một màu sau lưng con, chẳng hạn xanh lá ngả vàng. Con nhìn rồi đoán đã dùng những màu nào, sau đó tự pha cho giống. Đổi vai cho con ra đề.
- Đi săn màu trong nhà: tìm một vật màu cam, màu tím, màu xanh lá, rồi hỏi "Màu này có thể pha từ hai màu nào?"
- Nước biết đi: đặt cốc nước đỏ và cốc nước vàng cách nhau một cốc trống, nối các cốc bằng dải khăn giấy gấp dọc. Sau vài giờ, nước thấm theo giấy sang cốc giữa và hai màu gặp nhau. Con đoán trước cốc giữa sẽ ra màu gì.
- Vẽ bảng pha màu riêng: một tờ giấy chia ô, mỗi ô là một lần pha, kèm số giọt mỗi màu. Lần sau con muốn có màu cam đỏ, con xem lại bảng của chính mình.
Trong Dologi, chủ đề Quy luật có những câu đố nhờ con nhìn một dãy màu và hình để đoán thứ tiếp theo, cùng kiểu nhìn ra cách mọi thứ đổi dần như hàng cốc nước màu.
Tóm lại
- Pha màu chỉ cần cốc trong, nước và ba màu đỏ, vàng, xanh lam, mà đủ các bước đoán, thử, ghi, nghĩ.
- Luôn hỏi con đoán trước, ghi lời đoán và kết quả vào một bảng pha màu đơn giản.
- Đổi số giọt để thấy màu đổi dần, và giữ lượng nước như nhau cho công bằng.
- Thêm trắng, thêm nước, trộn mọi màu là những phát hiện đáng trò chuyện cùng con.