"Con hiểu chưa?" "Hiểu rồi ạ!" Năm phút sau, con bí ngay từ bước đầu tiên. Khoảnh khắc này rất quen, và không phải chuyện con có trung thực hay không. Trẻ nhỏ thường thật sự tin mình đã hiểu, vì các con chưa học được cách tự kiểm tra sự hiểu của mình.
Kỹ năng ấy có tên gọi: siêu nhận thức, tức là suy nghĩ về chính suy nghĩ của mình. Đó là nhận ra mình biết gì và chưa biết gì, điều gì khó với mình, và cách nào giúp được mình. Kỹ năng này phát triển chậm trong suốt thời thơ ấu, và bố mẹ có thể hỗ trợ bằng những thói quen đơn giản.
Siêu nhận thức là gì
Siêu nhận thức gồm:
- Biết mình biết gì: "Con cộng được rồi, nhưng phép trừ vẫn còn khó."
- Nhận ra khi mình bối rối: "Khoan đã, chỗ này con chưa hiểu."
- Chọn một cách làm: "Con sẽ vẽ ra" hoặc "Con thử với số nhỏ trước."
- Kiểm tra lại sau đó: "Cách đó có được không? Lần sau con làm khác đi thế nào?"
Trẻ làm được những điều này thường học hiệu quả hơn, vì các con biết nên dồn sức vào đâu.
Tự đánh giá bằng đèn giao thông
Một cách đơn giản để trẻ tự đánh giá mức hiểu của mình là dùng ba màu đèn giao thông.
| Màu | Nghĩa là | Làm gì tiếp |
|---|---|---|
| Xanh | "Con hiểu, và con giải thích được cho người khác." | Thử giải thích, hoặc làm một bài khó hơn. |
| Vàng | "Con nghĩ là con hiểu, nhưng chưa chắc." | Thử thêm một ví dụ, hoặc kiểm tra lại một bước. |
| Đỏ | "Con đang bí. Con chưa hiểu." | Chọn một cách gỡ, hoặc nhờ giúp đỡ. |
Sau bài tập, một câu đố hay một trò chơi mới, hãy hỏi: "Con đang ở màu nào?" Không có câu trả lời sai. Màu đỏ là thông tin có ích, không phải thất bại.
Giải thích lại
Một trong những cách kiểm tra sự hiểu tốt nhất là giải thích cho người khác.
- "Con dạy bố mẹ cách con làm được không?" Hãy làm một học trò tò mò và đặt câu hỏi.
- Dùng một món đồ chơi làm học trò nếu con ngại.
- Lắng nghe chỗ hổng. Nếu con nói "rồi cứ… làm thế thôi", đó là chỗ cần cùng xem lại.
Nhiều khi, trẻ phát hiện ra điều mình chưa hiểu ngay trong lúc cố giải thích, và chính phát hiện đó là điều ta mong muốn.
Những câu trẻ có thể tự hỏi
Giúp con hình thành một giọng nói bên trong bằng vài câu hỏi:
- Trước khi làm: "Mình cần làm gì? Mình đã làm việc giống thế này bao giờ chưa?"
- Trong khi làm: "Cách này có ổn không? Đáp án tới giờ có hợp lý không?"
- Sau khi làm: "Mình đã làm thế nào? Chỗ nào khó nhất? Lần sau mình làm khác đi thế nào?"
Lúc đầu, bố mẹ sẽ hỏi to những câu này. Dần dần, con sẽ tự hỏi chính mình.
Làm gì khi nhận ra mình đang bí
Nhận ra "mình đang bí" chỉ có ích khi trẻ biết làm gì tiếp theo. Cùng con xây một "hộp dụng cụ" nhỏ:
- Đọc hoặc nghe lại, thật chậm.
- Vẽ ra hoặc dùng đồ vật.
- Thử một ví dụ nhỏ hơn hoặc dễ hơn.
- Nghỉ một chút rồi quay lại.
- Hỏi một câu cụ thể: "Con không hiểu vì sao phải nhớ 1" có ích hơn "Con không hiểu".
Trong Dologi, nút "Gợi ý" luôn sẵn đó khi con thấy bí, nên việc quyết định "mình đã cần gợi ý chưa?" trở thành một khoảnh khắc nhỏ để con tự kiểm tra sự hiểu của mình.
Tóm lại
- Siêu nhận thức là suy nghĩ về chính suy nghĩ của mình: nhận ra mình hiểu gì và chưa hiểu gì.
- Dùng cách tự đánh giá bằng đèn giao thông sau mỗi việc, và coi màu đỏ là thông tin có ích.
- Nhờ con giải thích lại cho bố mẹ, và lắng nghe những chỗ hổng.
- Luyện các câu hỏi trước, trong và sau khi làm, và cùng xây hộp dụng cụ để gỡ bí.