Nhiều câu hỏi trẻ gặp ở trường có một đáp án đúng. Cuộc sống thì khác. Con nhặt được một món đồ chơi ở công viên. Bạn nhờ con giữ bí mật về món đồ bạn làm vỡ. Hai bạn cùng rủ con chơi vào một buổi chiều. Con nên làm gì?
Cùng thảo luận những tình huống khó nho nhỏ như vậy là cách tuyệt vời để luyện suy nghĩ. Trẻ học cách nhìn một chuyện từ nhiều phía, tưởng tượng điều có thể xảy ra tiếp theo và giải thích lựa chọn của mình. Và vì thường không có một đáp án đúng duy nhất, cả nhà đều có thể cùng tham gia.
Vì sao tình huống khó giúp rèn tư duy
- Nhìn từ góc của người khác. "Bạn ấy sẽ cảm thấy thế nào?" giúp trẻ đặt mình vào vị trí người khác.
- Nghĩ trước. Tưởng tượng điều xảy ra sau mỗi lựa chọn rèn khả năng lên kế hoạch và hiểu nguyên nhân, kết quả.
- Đưa ra lý do. Không có đáp án để chép, nên trẻ phải giải thích vì sao mình chọn như vậy.
- Chấp nhận khác ý. Nghe bố mẹ hay anh chị chọn khác mình, với lý do chính đáng, tự nó đã rất quý.
Chuỗi năm câu hỏi
Không cần đồ dùng gì đặc biệt, chỉ cần một tình huống và vài câu hỏi. Hỏi theo thứ tự và để con nói là chính:
| Bước | Câu hỏi |
|---|---|
| 1. Chuyện gì đang xảy ra? | "Vấn đề ở đây là gì?" |
| 2. Cảm xúc | "Mỗi người có thể cảm thấy thế nào?" |
| 3. Các cách làm | "Con có thể làm gì? Còn cách nào khác không?" |
| 4. Rồi sao nữa? | "Nếu làm vậy thì điều gì có thể xảy ra?" |
| 5. Lựa chọn | "Con sẽ chọn cách nào, vì sao?" |
Bước 3 là trọng tâm. Khuyến khích con nghĩ ra ít nhất hai cách trước khi chọn, kể cả khi có một cách ngớ ngẩn. Phần lớn việc suy nghĩ diễn ra khi so sánh các cách với nhau.
Tình huống mẫu
Chọn những tình huống nhỏ, quen thuộc và không đáng sợ:
- 4–5 tuổi: Hai bạn cùng muốn cây bút màu đỏ. Con nhặt được quả bóng ở công viên mà không phải của mình. Bạn buồn vì tháp xếp hình bị đổ.
- 6–7 tuổi: Con được tặng hai món quà giống hệt nhau. Một bạn cùng lớp bị bỏ ra ngoài trò chơi. Con đã hứa chơi với một bạn, rồi bạn khác rủ con đi làm việc gì đó rất vui.
- Từ 8 tuổi: Bạn nhờ con nhận là con làm vỡ đồ để bạn khỏi bị mắng. Con thấy ai đó gian lận khi chơi. Bạn kể cho con một bí mật khiến con lo lắng.
Truyện cũng là nguồn rất hay. Đang đọc thì dừng lại: "Bây giờ nhân vật nên làm gì? Nếu là con thì con làm gì?"
Lắng nghe mà không giảng giải
Mục tiêu là nghe được cách con nghĩ, không phải đưa ra đáp án đúng.
- Hỏi rồi chờ. Im lặng trong lúc con suy nghĩ là chuyện bình thường.
- Nói ý của mình sau ý của con, và nói cả lý do: "Mẹ nghĩ mẹ sẽ kể với cô giáo, vì…"
- Đừng phạt câu trả lời thật lòng. Nếu con nói "Con sẽ giữ quả bóng", hãy hỏi "Rồi điều gì có thể xảy ra? Người mất bóng sẽ thấy thế nào?" thay vì trách mắng.
- Giữ ngắn gọn. Năm phút trong bữa tối hay trên xe là đủ.
- Diễn lại. Với trẻ nhỏ, dùng đồ chơi hay con rối để diễn tình huống và thử nhiều cách kết thúc.
"Không có đáp án duy nhất" không phải là "sao cũng được"
Có những tình huống có nhiều lựa chọn hợp lý, và đó chính là ý nghĩa của cuộc trò chuyện. Nhưng có những điều luôn giữ vững trong mọi gia đình: giữ an toàn, không làm đau người khác, kể với người lớn khi thấy có gì không ổn. Nói rõ điều này rất có ích: "Có nhiều cách tốt để xử lý chuyện này. Làm đau người khác thì không phải là một trong số đó."
Trẻ có thể hiểu cả hai ý cùng lúc. Tự do suy nghĩ về các lựa chọn, trong vài giới hạn rõ ràng, chính là cách người lớn đưa ra quyết định tốt.
Tóm lại
- Những tình huống khó nho nhỏ hằng ngày là bài luyện rất tốt cho lập luận và nhìn từ góc người khác.
- Dùng năm bước: chuyện gì đang xảy ra, cảm xúc, các cách làm, rồi sao nữa, lựa chọn.
- Tìm ít nhất hai cách trước khi chọn, và lắng nghe nhiều hơn nói.
- Có thể có nhiều câu trả lời hợp lý, nhưng an toàn và tử tế luôn giữ vững.