"Viên đá ngoài nắng tan trước, vậy nắng làm đá tan nhanh hơn!" Có thể đúng. Nhưng nếu viên đá ngoài nắng cũng nhỏ hơn, hay nằm trên khay kim loại còn viên kia nằm trên đĩa sứ dày thì sao? Khi đó kết quả chẳng nói lên được điều gì, vì có hơn một thứ khác nhau.
Đó là ý của thí nghiệm công bằng: giữ mọi thứ như nhau, chỉ đổi đúng một thứ mình muốn tìm hiểu. Từ khoảng 7 tuổi, trẻ đã bắt đầu hiểu ý này; tới 10, 11 tuổi nhiều trẻ có thể tự lên kế hoạch cho một thí nghiệm công bằng, dù mỗi trẻ một khác. Bài viết này hướng dẫn cách luyện ở nhà bằng đồ có sẵn.
Thế nào là thí nghiệm công bằng
Trong mỗi thí nghiệm có ba loại thứ:
| Loại | Nghĩa là | Ví dụ viên đá |
|---|---|---|
| Thứ mình thay đổi | Chỉ một thứ, có chủ ý | Chỗ đặt đĩa: nắng hay bóng râm |
| Thứ mình đo | Điều mình quan sát hay đếm | Bao lâu thì đá tan hết |
| Những thứ giữ nguyên | Mọi thứ còn lại | Cỡ viên đá, loại đĩa, giờ bắt đầu |
Một câu ngắn giúp con dễ nhớ: "Đổi một thứ, giữ nguyên phần còn lại, rồi đo."
Nếu hai thứ cùng đổi một lúc, mình không biết thứ nào đã tạo ra khác biệt. Đó là điều cốt lõi, và trẻ hiểu rất nhanh khi tận mắt thấy một thí nghiệm bị làm sai.
Thí nghiệm 1: đá tan nhanh hơn ở đâu?
- Lấy hai viên đá cùng một khay, để chúng cùng cỡ.
- Dùng hai chiếc đĩa giống nhau.
- Đặt một đĩa ngoài nắng, một đĩa trong bóng râm, cùng một lúc.
- Cứ năm hay mười phút xem một lần, dùng đồng hồ hoặc đồng hồ hẹn giờ trong bếp.
- Ghi lại lúc mỗi viên đá tan hết.
Trước khi bắt đầu, hỏi con: "Mình đang đổi thứ gì? Mình giữ nguyên những thứ gì?" Để con tự kiểm: đá như nhau, đĩa như nhau, giờ bắt đầu như nhau. Chỉ có chỗ đặt là khác.
Thí nghiệm 2: xe lăn xa hơn khi dốc cao hay dốc thấp?
Cần một tấm ván, cái khay hoặc miếng bìa cứng làm dốc, vài quyển sách dày bằng nhau, một chiếc xe đồ chơi nhỏ và thước dây (hoặc đếm số viên gạch lát nền, số bước chân).
- Làm dốc thấp bằng cách kê tấm ván lên một quyển sách.
- Đánh dấu vạch xuất phát ở đầu dốc bằng băng dính, để xe luôn bắt đầu từ cùng một chỗ.
- Thả tay, không đẩy. Đẩy làm xe chạy nhanh hơn, tức là có thêm một thứ thay đổi.
- Đo quãng xe lăn được tính từ chân dốc.
- Kê thêm quyển thứ hai, rồi quyển thứ ba, và làm lại.
Lần nào cũng dùng cùng một xe, cùng một mặt sàn, cùng vạch xuất phát. Chỉ số sách kê dưới dốc là thay đổi.
Đo, làm lại và ghi chép
Kể cả khi thí nghiệm công bằng, kết quả mỗi lần vẫn có thể hơi khác nhau. Xe có thể vấp khe gạch hay lăn chéo. Vì vậy:
- Mỗi kiểu làm ba lần. Nếu có một lần khác hẳn, cùng con bàn xem vì sao.
- Dùng một bảng đơn giản. Trẻ nhỏ hơn có thể gạch vạch đếm hoặc vẽ một chấm cho mỗi viên gạch.
| Số sách kê dốc | Lần 1 | Lần 2 | Lần 3 |
|---|---|---|---|
| 1 | |||
| 2 | |||
| 3 |
- Nói kết quả thành lời: "Khi dốc cao hơn thì xe lăn…"
- Hỏi tiếp: "Mình còn đổi được thứ gì nữa? Chiếc xe? Mặt sàn?" Rồi lên kế hoạch một thí nghiệm công bằng mới, chỉ đổi đúng thứ đó.
Trò "tìm chỗ chưa công bằng"
Khi con đã nắm ý, bố mẹ cố tình bày một thí nghiệm sai rồi để con tìm ra chỗ sai. Trẻ thường rất thích bắt lỗi người lớn.
- Viên đá: đặt viên to ngoài nắng, viên nhỏ trong bóng râm.
- Con dốc: thả nhẹ một xe, còn xe kia thì đẩy một cái.
- Mặt sàn: một lần cho xe lăn ra thảm, lần khác lăn ra nền gạch.
- Cây trồng: tưới hai chậu cây khác nhau, nhưng lại đặt chúng ở hai cửa sổ khác nhau.
- Máy bay giấy: so hai kiểu gấp, nhưng gấp bằng hai loại giấy khác nhau và mỗi chiếc do một người phóng.
Hỏi con nói câu "Chưa công bằng vì…" rồi tự sửa lại cách làm. Sau đó đổi vai: con bày một thí nghiệm chưa công bằng, bố mẹ phải tìm ra chỗ sai. Nghĩ ra một lỗi "khó thấy" cũng là cách luyện tốt, vì con phải nghĩ tới từng phần của thí nghiệm.
Trong Dologi, câu đố "Tìm chỗ khác nhau" ở chủ đề Tập trung cho con xem hai bức tranh gần như giống hệt, con chạm vào từng chỗ khác nhau: cũng là kiểu so sánh cẩn thận con làm khi kiểm xem hai bên thí nghiệm đã thật sự như nhau chưa.
Tóm lại
- Thí nghiệm công bằng chỉ đổi một thứ, mọi thứ khác giữ nguyên.
- Trước khi làm, nói rõ thứ mình đổi, thứ mình đo và những thứ giữ nguyên.
- Mỗi kiểu làm vài lần và ghi kết quả vào một bảng đơn giản.
- Chơi trò "tìm chỗ chưa công bằng" bằng cách cố tình làm sai, rồi đổi vai cho nhau.
Đọc thêm: Đặt giả thuyết: dạy con đoán có lý do rồi đem ra thử