Con khuấy một thìa đường vào cốc nước, vài giây sau đường biến mất. Nước vẫn trong như cũ. Vậy đường đi đâu rồi? Còn nắm cát khuấy mãi vẫn nằm lì dưới đáy cốc. Vì sao hai thứ trông na ná nhau lại khác nhau đến thế?
Thí nghiệm hòa tan chỉ cần vài chiếc cốc và đồ trong bếp, mà giúp con tập đúng nếp của nhà khoa học: đoán trước, thử, nhìn kỹ, ghi lại, rồi thử lại với một thay đổi nhỏ. Bài này hướng dẫn từng bước, từ trò đơn giản cho trẻ 5 tuổi tới những câu hỏi khó hơn cho trẻ 9–10 tuổi.
Chuẩn bị
- Bốn đến năm chiếc cốc trong, mỗi cốc cùng một lượng nước (đánh dấu mức nước bằng băng dính cho đều).
- Mấy thứ để thử: đường, muối, cát sạch, bột mì, vài hạt gạo. Có thể thêm cà phê hòa tan hay bột ca cao nếu nhà có.
- Thìa nhỏ để lấy cùng một lượng mỗi thứ, que khuấy riêng cho từng cốc.
- Một tờ giấy kẻ bảng, bút màu, khăn lau.
Với trẻ nhỏ, bố mẹ rót nước, con xúc và khuấy. Nhắc con một nếp tốt của nhà khoa học: chỉ nếm thứ là đồ ăn, trong cốc sạch, và hỏi bố mẹ trước.
Đoán trước rồi mới khuấy
Trước mỗi cốc, hỏi con: "Con nghĩ thứ này sẽ tan hết, hay vẫn còn nhìn thấy?" Ghi lời đoán vào bảng. Sau đó cho một thìa vào cốc, khuấy chừng hai mươi vòng, nhìn kỹ, rồi để yên năm phút và nhìn lại lần nữa.
| Thứ cho vào | Con đoán | Khuấy xong | Để yên năm phút |
|---|---|---|---|
| Đường | Tan | Nước trong, không thấy hạt | Vẫn trong |
| Muối | Không tan | Nước trong, không thấy hạt | Vẫn trong |
| Cát | Không tan | Nước đục, cát xoay vòng | Cát nằm dưới đáy, nước trong lại |
| Bột mì | Tan | Nước đục trắng | Một phần lắng xuống, nước vẫn hơi đục |
| Gạo | Không tan | Hạt chìm | Hạt vẫn nằm đó |
Trẻ chưa biết viết thì vẽ dấu tích cho "tan", dấu gạch chéo cho "không tan". Cột "để yên năm phút" rất quan trọng: có thứ lúc khuấy thì trông như tan, để yên mới lộ ra là không tan.
"Tan" nghĩa là gì?
Giải thích cho con bằng lời đơn giản: khi đường tan, nó không biến mất. Nó tách ra thành những mẩu nhỏ tới mức mắt không nhìn thấy, rồi trộn đều khắp cốc nước.
Làm sao biết đường vẫn còn ở đó? Con có thể nếm một giọt nước đường: vẫn ngọt. Hoặc đợi tới phần cuối bài, khi đường hiện lại trên đĩa.
Cát thì khác. Hạt cát không tách nhỏ ra trong nước, nên khuấy xong chúng chỉ trôi lơ lửng một lúc rồi chìm xuống đáy. Bột mì nằm ở giữa: những hạt bột rất mịn làm nước đục, nhiều hạt lơ lửng khá lâu rồi mới lắng dần. Đây là chỗ hay để hỏi con: "Nước đục có phải là đã tan chưa?"
Nước ấm hay nước lạnh, khuấy hay để yên?
Khi con đã phân được thứ tan và thứ không tan, đặt tiếp câu hỏi: "Làm sao cho đường tan nhanh hơn?" Mỗi lần chỉ thay đổi một điều, những thứ khác giữ nguyên, để phép thử công bằng.
- Nước ấm và nước lạnh: hai cốc cùng lượng nước, một cốc nước lạnh, một cốc nước ấm do bố mẹ pha (ấm tay, không dùng nước sôi). Cho cùng một thìa đường, khuấy cùng tốc độ, đếm số vòng tới khi hết hạt.
- Khuấy và để yên: hai cốc nước như nhau, mỗi cốc một thìa đường. Một cốc khuấy, một cốc để yên. Cốc để yên phải đợi bao lâu?
- Hạt to và hạt nhỏ: một viên đường và một thìa đường hạt cân bằng nhau. Thứ nào tan trước?
Con ghi kết quả bằng số vòng khuấy hoặc số phút trên đồng hồ. Trẻ lớn có thể vẽ thành biểu đồ cột đơn giản.
Bao nhiêu thìa thì hết tan?
Thử thách này hợp với trẻ từ khoảng 8 tuổi. Cho vào cốc nước từng thìa muối một, khuấy kỹ sau mỗi thìa, đánh dấu một vạch cho mỗi thìa. Tới một lúc, khuấy mãi vẫn còn hạt nằm dưới đáy: nước đã "no", không nhận thêm được nữa.
Hỏi tiếp: "Nếu dùng nước ấm, con nghĩ sẽ nhận được nhiều thìa hơn hay ít hơn?" Thử lại với cùng lượng nước ấm và so số vạch. Con sẽ thấy một thí nghiệm tốt thường sinh ra câu hỏi cho thí nghiệm tiếp theo.
Làm đường, muối hiện lại
Đổ một ít nước muối đậm (hay nước đường) ra một chiếc đĩa tối màu, đặt ở chỗ thoáng, có nắng càng tốt. Mỗi ngày cùng con nhìn lại một lần. Sau vài ngày, nước bay hơi hết và trên đĩa hiện ra những hạt muối nhỏ, có khi thành những khối vuông xinh xắn nhìn rõ qua kính lúp.
Đây là câu trả lời đẹp nhất cho câu hỏi đầu bài: muối không mất đi đâu, nó chỉ trốn trong nước. Nước đi rồi, muối ở lại.
Phân loại "tan" và "không tan" là cách nhà khoa học xếp đồ vật vào nhóm theo đặc điểm. Trong Dologi, câu đố "Hai vòng tròn" ở chủ đề Tư duy cũng nhờ con xếp đồ vật theo đặc điểm của chúng.
Tóm lại
- Đường, muối tan trong nước; cát, gạo không tan; bột mì làm nước đục rồi lắng dần, một ca rất đáng trò chuyện.
- Luôn để con đoán trước, rồi nhìn hai lần: ngay khi khuấy xong và sau khi để yên vài phút.
- Thử nước ấm và lạnh, khuấy và để yên, mỗi lần chỉ thay đổi một điều.
- Để nước muối khô trên đĩa vài ngày để thấy thứ đã tan vẫn còn đó.
Đọc thêm: Thí nghiệm công bằng cho trẻ 7–11 tuổi: mỗi lần chỉ thay đổi một thứ