Đưa con một quả trứng và bảo con cố tình thả cho rơi, con sẽ chú ý ngay. Thêm một điều kiện, trứng không được vỡ, là bố mẹ có một trong những thử thách thiết kế hay nhất có thể làm ở nhà. Không cần bộ đồ chơi nào cả, chỉ cần quả trứng, vài món trong thùng đồ tái chế và một chỗ được phép bày bừa một chút.
Bài này hướng dẫn cách chơi thử thách thả trứng với trẻ khoảng 6 đến 12 tuổi, kèm cách chơi nhẹ nhàng hơn cho trẻ nhỏ. Điều quan trọng không nằm ở lần thả đầu tiên mà ở phần sau đó: xem vì sao trứng vỡ, rồi làm một phiên bản tốt hơn.
Cần gì và ai làm việc gì
- Trứng: mỗi lần thả một quả, thêm vài quả dự phòng. Lần đầu hoặc với trẻ nhỏ, dùng trứng luộc chín thì đỡ bừa hơn nhiều.
- Vật liệu: ống hút, giấy báo, giấy ăn, cốc giấy, hộp các-tông nhỏ, túi ni lông, dây, dây chun, băng dính. Đặt giới hạn, ví dụ "mười ống hút, một túi ni lông và một sải tay băng dính", để thử thách nằm ở ý tưởng chứ không ở số lượng.
- Chỗ rơi: một tấm ga cũ, khăn trải bàn bằng nhựa hay vài tờ báo trải trên sàn cứng, hoặc một khoảng đất ngoài sân.
Phân việc rất đơn giản:
- Bố mẹ: chọn chỗ thả và tự tay thả ở mọi độ cao cao hơn tầm với của con. Con không trèo lên ghế, bàn hay lan can, và không thả gì từ cửa sổ hay ban công.
- Con: thiết kế, làm, đoán và ghi lại. Ai cầm vào trứng sống thì rửa tay sau đó.
Luật để lần thả công bằng
Muốn so các thiết kế, mọi lần thả phải giống hệt nhau, chỉ khác cái vỏ bọc:
- Cùng độ cao: ví dụ từ cánh tay duỗi thẳng của bố mẹ khi đứng, hay từ cùng một bậc cầu thang. Đánh dấu chỗ đó bằng một mẩu băng dính.
- Cùng mặt rơi: luôn rơi lên tấm ga, luôn trên cùng một sàn.
- Cùng loại trứng: tất cả trứng sống, hoặc tất cả trứng luộc.
Nói chuyện trước khi bắt đầu: "Nếu bố thả trứng của con cao hơn trứng của chị, thế có công bằng không?" Trẻ hiểu rất nhanh vì sao cần luật, và bố mẹ đang dạy con ý tưởng thí nghiệm công bằng mà chưa cần gọi tên.
Đoán trước, rồi mới thả
Trước mỗi lần thả, mời con nói con nghĩ chuyện gì sẽ xảy ra và vì sao. Ghi vào một tờ giấy đơn giản:
| Thiết kế | Con đoán | Kết quả | Con thấy gì |
|---|---|---|---|
| Trứng bọc giấy | Sẽ nứt | ||
| Trứng trong giỏ ống hút, treo dưới dù túi ni lông | Sẽ không vỡ | ||
| Trứng trong cốc nhồi giấy ăn |
Lý do quan trọng hơn lời đoán: "Cái túi sẽ làm trứng rơi chậm lại", "Ống hút sẽ bẹp xuống như lò xo". Thả xong, cùng con nhẹ nhàng xem quả trứng, rồi so kết quả với lý do.
Vì sao trứng vỡ, và ba ý giúp trứng an toàn
Quả trứng rơi bị vỡ khi nó dừng lại quá đột ngột trên vật cứng. Phần lớn thiết kế tốt dùng một hay nhiều ý sau:
- Làm rơi chậm lại: chiếc dù bằng túi ni lông với bốn sợi dây hứng không khí, đưa trứng xuống nhẹ nhàng hơn.
- Làm êm cú chạm: giấy vo, giấy ăn hay lồng ống hút bẹp xuống khi chạm đất, nên trứng dừng lại từ từ hơn.
- Chia đều cú va: giữ trứng nằm vừa khít ở giữa, không đập vào một thành cứng, để không chỗ nào của trứng phải chịu cả cú va.
Không cần giải thích cả ba ngay từ đầu. Để con tự tìm ra qua những quả trứng vỡ. Khi lồng ống hút bẹp dúm mà trứng còn nguyên, hỏi con: "Ống hút bị làm sao? Cú va đi đâu mất rồi?"
Sửa thiết kế, rồi thả lại
Bước đáng giá nhất là phiên bản thứ hai. Sau mỗi lần thả, hỏi ba câu:
- Chỗ nào làm tốt? Giữ lại.
- Chỗ nào hỏng? Nhìn kỹ: trứng nứt ở đáy, ở cạnh, hay rơi ra ngoài?
- Con sẽ đổi một thứ gì? Mỗi lần chỉ đổi một thứ thì thấy rõ điều gì tạo ra khác biệt.
Một đứa trẻ đi từ "trứng con vỡ rồi" tới "trứng nứt ở đáy, nên con sẽ lót thêm giấy bên dưới" đã đi trọn vòng làm việc của một kỹ sư: thiết kế, thử, xem xét, cải tiến. Quả trứng vỡ không phải là thất bại mà là thông tin.
Với trẻ khoảng 4 đến 5 tuổi: cho con chọn vật liệu và đoán "vỡ hay không vỡ" cho những vỏ bọc bố mẹ cùng con làm. Con cũng có thể làm người kiểm tra sau mỗi lần thả: quả trứng có còn nguyên không?
Dologi cũng theo tinh thần ấy: khi con trả lời chưa đúng, câu đố mời con nhìn lại và thử cách khác, chứ không kết thúc trò chơi.
Tóm lại
- Một quả trứng, ít đồ tái chế và giới hạn vật liệu là thành một thử thách thiết kế hay cho trẻ khoảng 6 đến 12 tuổi.
- Giữ mọi lần thả công bằng: cùng độ cao, cùng mặt sàn, cùng loại trứng; bố mẹ là người thả.
- Luôn đoán trước kèm lý do, rồi xem kỹ trứng vỡ ở đâu và vì sao.
- Mỗi lần đổi một thứ rồi thả lại: phiên bản thứ hai mới là lúc con học được nhiều nhất.
Đọc thêm: Làm thử, xem lỗi, sửa: dạy trẻ cách nghĩ của người chế tạo