Lúc mới học cộng, trẻ đếm hết: 8 + 5 là đếm tám, rồi đếm thêm năm, thường bằng ngón tay. Đó là bước đầu bình thường và có ích. Nhưng khoảng 6, 7 tuổi, nhiều trẻ đã sẵn sàng cho cách nhanh hơn. Cộng trừ nhẩm trong phạm vi 20 là nền cho gần như mọi thứ về sau: số lớn hơn, đặt tính cột dọc, bảng nhân, tiền.
Mục tiêu không phải là bắt con học thuộc hàng trăm phép tính rời rạc. Mục tiêu là nắm thật chắc vài phép tính chốt, cùng vài cách khéo để dùng chúng. Bài này chỉ ra nên bắt đầu từ phép nào, các mẹo chính, và trò chơi ngắn để luyện ở nhà.
Những phép tính chốt
Một nhóm nhỏ phép tính gánh phần lớn công việc. Con nắm chắc nhóm này thì suy ra được gần hết các phép còn lại trong phạm vi 20.
- Các cặp số cộng lại bằng 10. 1 + 9, 2 + 8, 3 + 7, 4 + 6, 5 + 5. Đây là nhóm có ích nhất.
- Cộng đôi. 2 + 2, 3 + 3, cho tới 10 + 10. Trẻ thường nhớ nhanh vì chúng đi thành cặp: hai bàn tay, hai bàn chân.
- Thêm một, bớt một. Cộng hay trừ 1 chỉ là số liền sau hay liền trước.
- Mười và thêm mấy. 10 + 3 là 13, 10 + 7 là 17. Từ đây con thấy các số từ 11 đến 19 là "một chục và mấy đơn vị".
Luyện nhóm này trước, bằng đồ vật và hình vẽ, tới khi con trả lời được mà không cần đếm.
Mẹo cộng
| Mẹo | Ví dụ | Con có thể nói thế này |
|---|---|---|
| Đếm tiếp từ số lớn | 3 + 8 | "Bắt đầu từ 8, rồi 9, 10, 11." |
| Gom cho đủ 10 | 8 + 5 | "8 cần thêm 2 cho đủ 10. 5 là 2 với 3. Vậy là 10 với 3, bằng 13." |
| Cộng gần đôi | 6 + 7 | "6 + 6 là 12, thêm một nữa là 13." |
| Cộng 9 | 9 + 6 | "Cộng 10 được 16, rồi bớt một: 15." |
Gom cho đủ 10 là mẹo đáng học nhất, vì sau này dùng y như vậy với 28 + 5 hay 38 + 7. Khung mười ô giúp con thấy rõ: một hộp hai hàng, mỗi hàng năm ô, đặt chấm hay cúc áo vào. Đặt 8 cái cúc, rồi thêm 5: hai cái lấp đầy khung, còn thừa ba. Mười với ba.
Mẹo trừ
Phép trừ thường khó hơn, nên dành cho nó thời gian riêng.
- Nghĩ thành phép cộng. 13 − 8: "8 với mấy thì được 13?" Con đã thuộc phép cộng thì dùng ngược lại được.
- Lùi qua 10. 14 − 6: "Bớt 4 để về 10, rồi bớt thêm 2: 8."
- Đếm lên tìm hiệu. 12 − 9: "Từ 9 lên 10 là 1, từ 10 lên 12 là 2. Vậy là 3." Cách này hợp khi hai số gần nhau.
- Dùng phép cộng đôi. 14 − 7 là 7, vì 7 + 7 là 14.
Hỏi con đã tính theo cách nào. Thường có nhiều hơn một cách hay, và nói ra giúp con chọn nhanh hơn ở lần sau.
Mỗi ngày vài phút
Luyện ngắn mà đều đặn tốt hơn những buổi dài. Năm phút trên xe, bên bàn ăn hay trên đường tới trường là đủ.
- Bạn của số 10. Bố mẹ nói một số, con nói số cộng với nó thành 10. "Ba!" "Bảy!" Rồi đổi vai.
- Chơi bài gom 10. Lấy các lá từ 1 đến 9 trong bộ bài. Lật ngửa ra, lần lượt từng người tìm hai lá cộng lại bằng 10.
- Xúc xắc gấp đôi. Gieo một xúc xắc và nhân đôi số chấm. Sau đó gieo hai xúc xắc rồi cộng, nói to mẹo mình dùng.
- Khung từ hộp trứng. Cắt hộp trứng còn mười ô. Bỏ hạt đậu vào để biểu diễn số, và thử gom cho đủ 10 bằng đồ thật.
- Nhảy trên trục số. Kẻ một đường từ 0 đến 20 bằng phấn ngoài sân. Con nhảy để biểu diễn 8 + 5: nhảy tới 10 trước, rồi thêm 3.
Lúc đầu đừng bấm giờ. Khi các phép tính đã quen thì nhanh sẽ tự đến. Nếu con luyện nhiều mà vẫn đếm ngón tay mọi phép tính, như vậy cũng chưa sao: cứ tiếp tục với đồ vật và hình vẽ, và hỏi giáo viên khi bố mẹ chưa yên tâm.
Tính nhẩm trong Dologi
Trong chủ đề Toán học của Dologi, câu đố "Nhảy trên trục số" cho thấy chú thỏ nhảy theo các mũi tên trên trục số, và con tìm xem thỏ dừng ở đâu. Đó là cách nhẹ nhàng để thấy phép cộng như những bước nhảy, cũng là hình ảnh của đếm tiếp và gom cho đủ 10.
Tóm lại
- Bắt đầu từ các phép chốt: cặp số bằng 10, cộng đôi, thêm bớt một, mười và thêm mấy.
- Dạy mẹo chứ không chỉ dạy đáp án: đếm tiếp, gom cho đủ 10, cộng gần đôi, cộng 9.
- Với phép trừ: nghĩ thành phép cộng, lùi qua 10, hoặc đếm lên tìm hiệu.
- Luyện vài phút mỗi ngày bằng trò chơi, để chuyện nhanh lại sau.
Đọc thêm: Con tính bằng ngón tay có sao không? Giúp trẻ đi từ đếm đến hiểu số.